انواع روش های ضدعفونی بذر چیست؟

استفاده از بذرهای سالم و عاری از آلودگی، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در تولید محصولات کشاورزی است. بذر باید از هرگونه آفت، عامل بیماری‌زا و بذر علف‌های هرز پاک باشد تا بتواند به‌خوبی جوانه زده و گیاهچه‌ای قوی تولید کند. به همین دلیل، ضدعفونی بذر به‌عنوان یکی از اقدامات ضروری برای پیشگیری از بروز بیماری‌ها و کاهش خسارت آفات شناخته می‌شود. از جمله روش‌های مؤثر در بهبود کیفیت بذر، بوجاری است که معمولاً پس از خشک شدن بذرها انجام می‌شود. در این فرآیند، ناخالصی‌ها، بقایای گیاهی، بذرهای معیوب و بذر علف‌های هرز از بذرهای سالم جدا می‌شوند. وجود آلودگی در بذر می‌تواند موجب کاهش قدرت جوانه‌زنی یا انتقال بیماری به گیاهچه‌های جوان شود. در مقابل، بذرهای ضدعفونی‌شده از حفاظت بیشتری در برابر عوامل بیماری‌زا برخوردار بوده و رشد مطلوب‌تری خواهند داشت. در این مقاله، مهم‌ترین روش‌های ضدعفونی بذر و مزایای هر یک بررسی می‌شود.

همچنین بخوانید:

♣ اصلاح بذر | افزایش مقاومت بذر در برابر شوری خاک

♣ جوانه زنی بذر و عوامل موثر بر افزایش جوانه زدن

عوامل بیماری زا در بذر

بذرها باید فاقد ذرات خارجی مانند خاک، بذر سایر گونه ها و بخش های غیر از بذر باشند. انتقال آلودگی با بذر به محصولات کشاورزی، خسارات سنگینی به کشاورز وارد می سازد. از این رو حذف عامل بیماری‌زا از بذر ضروری است. هر یک از عوامل بیماری زا توانایی کاهش کیفیت بذر را دارند. شرایط آب و هوایی و خصوصیات خاک در هر منطقه میزان شیوع نوع خاصی از باکتری، ویروس یا قارچ را تعیین می کند. مهمترین عوامل تاثیرگذار بر نوع بیماری دما و رطوبت منطقه است. عوامل بیماری زا که موجب آلودگی بذر می شوند، به شرح زیر است:

1- قارچ

اکثر بیماری های گیاهی از طریق قارچ ها ایجاد می شوند. اغلب قارچ ها در چرخه زندگی خود اندام مقاومی به نام اسپور تولید می کنند. زمانی که شرایط در مزرعه مساعد باشد، بیماری های قارچی گسترش پیدا می کند. عامل اصلی این بیماری در گیاه، بذر آلوده می باشد. قارچ ها گونه های مختلفی دارند. گونه های Alternaria، Aspergillus، Bipolaris، خطرناک ترین بیماری ها را ایجاد می کنند.

2- باکتری

باکتری ها میکروارگانیسم های تک سلولی و کوچک می باشند. پاتوژن های باکتریایی زیادی در بذر وجود دارند. نشانه های بیماری های باکتریایی در گیاهان، لکه برگی، سوختگی، شانکر و … می باشد. اکثر این باکتری ها گرم منفی هستند.

3- ویروس

ویروس ها توسط پوشش پروتئینی حفاظت می شوند. برخی از بیماری های ویروسی با تیمار بذر، کنترل یا ریشه کن می شوند. انتقال با بذر و گرده می‌تواند اهمیت قابل توجهی در اکولوژی برخی ویروس‌ها داشته باشد. بقا در بذر ممکن است برای ویروسهایی که فقط دارای میزبان های یکساله هستند و نیز ویروسهایی که ناقلین بی مهره آنها ( مثل نماتدها) عموماً به کندی حرکت می‌کنند، از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد. بعضی از ویروس ها می‌توانند در بذور دفن شده، حداقل یکسال دوام آورند. انتشار طبیعی بذور آلوده شده توسط باد و یا آب نیز ممکن است عامل مهمی در انتقال ویروس باشد. 

«مقالات مرتبط»

♣ انواع سموم و کود کشاورزی

♣ پرفروش ترین کودها و سموم کشاورزی

انواع روش های ضدعفونی بذر

ضدعفونی بذر از دیرباز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اقدامات پیش از کاشت مورد توجه کشاورزان بوده است. هدف از این کار، از بین بردن عوامل بیماری‌زا، کاهش خسارت آفات و افزایش درصد جوانه‌زنی بذرها است. با گذشت زمان، روش‌های ضدعفونی از شیوه‌های سنتی به استفاده از ترکیبات شیمیایی و فناوری‌های نوین تغییر یافته‌اند.

در گذشته، کشاورزان بیشتر از روش‌های سنتی مانند آب آهک، آب نمک، گوگرد و خاکستر برای ضدعفونی بذر استفاده می‌کردند. این روش‌ها به دلیل سادگی، هزینه پایین و دسترسی آسان به مواد اولیه، کاربرد گسترده‌ای داشتند. آب نمک علاوه بر کمک به ضدعفونی، بذرهای سبک و کم‌کیفیت را نیز از بذرهای سالم جدا می‌کرد و به بهبود کیفیت بذر مصرفی کمک می‌نمود.

با توسعه دانش گیاه‌پزشکی، استفاده از قارچ‌کش‌های شیمیایی رواج پیدا کرد. محلول‌های سولفات مس و پودر کربنات مس از نخستین ترکیباتی بودند که برای کنترل بیماری‌های قارچی بذر به کار گرفته شدند. بعدها ترکیبات جیوه‌ای نیز به دلیل قدرت بالای ضدعفونی‌کنندگی مورد استفاده قرار گرفتند، اما به علت خطرات زیست‌محیطی و سمیت بالا، مصرف آن‌ها در بسیاری از کشورها محدود یا متوقف شد.

امروزه علاوه بر روش‌های سنتی و شیمیایی، از فناوری‌های جدیدی مانند ضدعفونی حرارتی، تیمار با آب گرم، پوشش‌دهی بذر با قارچ‌کش‌های کم‌خطر و استفاده از عوامل بیولوژیک نیز برای حفاظت از بذرها استفاده می‌شود که ضمن حفظ سلامت گیاه، آسیب کمتری به محیط زیست وارد می‌کنند.

تجهیزات ضدعفونی کردن بذر

انتخاب تجهیزات مناسب برای ضدعفونی بذر، نقش مهمی در افزایش اثربخشی عملیات و توزیع یکنواخت مواد ضدعفونی‌کننده دارد. در مزارع کوچک، این فرآیند معمولاً به‌صورت دستی انجام می‌شود، اما در واحدهای تولیدی بزرگ و مزارع مکانیزه، استفاده از دستگاه‌های تخصصی باعث افزایش سرعت کار، کاهش هدررفت مواد و بهبود کیفیت ضدعفونی می‌شود. رعایت اصول استفاده از این تجهیزات نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا به‌کارگیری نادرست آن‌ها می‌تواند موجب آسیب به بذر، کاهش قدرت جوانه‌زنی یا مصرف بیش از حد مواد ضدعفونی‌کننده شود.

1. ضدعفونی بذر با بشکه‌های دوار

بشکه‌های دوار یکی از تجهیزات متداول برای ضدعفونی بذر در حجم‌های متوسط و زیاد هستند. در این روش، مقدار مشخصی از بذر به همراه محلول یا پودر ضدعفونی‌کننده داخل بشکه ریخته می‌شود. سپس با چرخش بشکه، مواد ضدعفونی‌کننده به‌طور یکنواخت روی تمام بذرها پخش می‌شوند. پس از پایان فرآیند، بذرهای تیمارشده از خروجی دستگاه تخلیه می‌شوند. این روش به دلیل پوشش‌دهی مناسب و سرعت بالا، در بسیاری از مراکز تولید بذر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

2. ضدعفونی بذر با بیل و پارو

این روش یکی از ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین شیوه‌های ضدعفونی بذر است و بیشتر در مزارع کوچک کاربرد دارد. برای انجام آن به وسایلی مانند بیل یا پارو، سطل و یک زیرانداز تمیز نیاز است. ابتدا بذر روی زیرانداز پهن شده و محلول ضدعفونی‌کننده به آن افزوده می‌شود. سپس بذرها با استفاده از بیل یا پارو چندین بار زیر و رو می‌شوند تا تمام دانه‌ها به‌طور یکنواخت با محلول تماس پیدا کنند. پس از اتمام کار، بذرها در کیسه یا ظرف مناسب نگهداری می‌شوند. هرچند این روش ساده است، اما دقت و یکنواختی آن نسبت به روش‌های مکانیزه کمتر است.

3. ضدعفونی بذر با ماشین بوجاری

ماشین بوجاری علاوه بر پاک‌سازی و جداسازی ناخالصی‌ها، در برخی مدل‌ها قابلیت ضدعفونی بذر را نیز دارد. در این دستگاه، بذرها پس از عبور از بخش تمیزکننده، با مواد ضدعفونی‌کننده ترکیب می‌شوند و پوششی یکنواخت روی سطح آن‌ها ایجاد می‌شود. استفاده از ماشین بوجاری باعث می‌شود عملیات بوجاری و ضدعفونی به‌طور هم‌زمان انجام شده و زمان و هزینه‌های آماده‌سازی بذر کاهش یابد. این روش برای مزارع بزرگ و مراکز فرآوری بذر بسیار مناسب بوده و موجب افزایش کیفیت بذرهای آماده کشت می‌شود.

لزوم ضدعفونی بذر با محلول مناسب چیست؟

برای پیشگیری از خسارت‌های ناشی از عوامل بیماری‌زایی مانند قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها، ضدعفونی بذر پیش از کاشت یک اقدام ضروری به شمار می‌رود. این فرآیند با کاهش آلودگی‌های موجود روی بذر، موجب بهبود درصد جوانه‌زنی، افزایش رشد اولیه گیاه و در نهایت ارتقای کیفیت و عملکرد محصول می‌شود. از آنجا که بذر و مواد ضدعفونی‌کننده ممکن است در مراحل مختلف با انسان، دام و محیط زیست در تماس باشند، انتخاب یک ضدعفونی‌کننده ایمن و کم‌خطر اهمیت زیادی دارد. یک ضدعفونی‌کننده مناسب باید علاوه بر اثربخشی بالا در کنترل عوامل بیماری‌زا، کمترین میزان باقی‌مانده شیمیایی را بر روی بذر برجای گذاشته و خطر ناچیزی برای موجودات زنده داشته باشد.

کلام آخر:

در این میان، اگروسیب یکی از ضدعفونی‌کننده‌های سازگار با محیط زیست است که برای کنترل طیف گسترده‌ای از قارچ‌ها، باکتری‌ها و ویروس‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این محصول با کاهش آلودگی‌های میکروبی بذر، نقش مؤثری در حفظ سلامت گیاهچه‌ها ایفا می‌کند. همچنین محلول پراکسیدین کشاورزی نیز به‌عنوان یک ضدعفونی‌کننده کارآمد شناخته می‌شود که با از بین بردن عوامل بیماری‌زا، به بهبود سلامت بذر، افزایش کیفیت جوانه‌زنی و در نهایت افزایش عملکرد محصولات زراعی کمک می‌کند. استفاده از این نوع ضدعفونی‌کننده‌ها علاوه بر حفاظت از بذر، می‌تواند نیاز به مصرف سموم در مراحل بعدی رشد گیاه را نیز کاهش دهد.

⇐بروزرسانی در خرداد 1405