بیماری فوما در کلزا چیست و چگونه درمان می شود؟

کلزا که با نام‌های دانه روغنی و کانولا نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین محصولات استراتژیک در تأمین روغن خوراکی به شمار می‌رود و نقش قابل توجهی در توسعه کشاورزی و کاهش وابستگی به واردات روغن دارد. با وجود ارزش اقتصادی بالای کلزا، این گیاه در مراحل مختلف رشد در معرض انواع بیماری‌های قارچی، ویروسی و باکتریایی قرار دارد. عوامل بیماری‌زا می‌توانند سبب کاهش جوانه‌زنی، ضعف رشد بوته‌ها، افت کیفیت دانه و در نهایت کاهش عملکرد محصول شوند.

شرایط آب‌وهوایی مرطوب، مدیریت نامناسب مزرعه و استفاده از بذرهای آلوده نیز خطر شیوع این بیماری‌ها را افزایش می‌دهد. از میان مهم‌ترین بیماری‌های کلزا می‌توان به فوما، سفیدک داخلی، اسکلروتینیا و پوسیدگی ریشه اشاره کرد که هر یک خسارات اقتصادی قابل توجهی به کشاورزان وارد می‌کنند. در این مقاله ابتدا با رایج‌ترین بیماری‌های کلزا، علائم و عوامل ایجادکننده آن‌ها آشنا می‌شویم و سپس به‌صورت تخصصی روش‌های کنترل و درمان بیماری قارچی فوما را بررسی خواهیم کرد.

همچنین بخوانید:

♣ انواع بیماری های برنج

♣ انواع بیماری های گندم

انواع بیماری های کلزا (دانه روغنی) کدامند؟

بیماری های کلزا متنوع هستند و هر یک دارای علائم خاص هستند. در بخش بعد به بررسی این بیماری ها می پردازیم:

1. پوسیدگی اسکلروتینیایی

این پوسیدگی بر اساس علائمی که در گیاه ایجاد می کند نام های مختلفی دارد. مثلاً به عنوان های پوسیدگی سفید، بلایت ساقه شانکر ساقه نیز شناخته می شود. بیماری فوما در واقع همان شانکر ساقه است. این پوسیدگی در شرایط طبیعی سبب آلودگی ساقه می شود و همه اندام های هوایی گیاه مورد حمله قرار می گیرد. یک سری لکه های کشیده آبسوخته روی ساقه ایجاد می شود. زمانی که لکه ها دور تا دور ساقه را احاطه می کنند بخش های بالاتر از لکه پژمرده می شود.

2. سفیدک پودری

علائم این بیماری به صورت یک سری لکه های آردی سفید و کثیف است که در برگ های پایینی گیاه بچشم می خورد. در برخی شرایط محیطی این لکه ها افزایش می یابد و به هم متصل و همه ساقه ها و برگ ها را می پوشاند.  بوته هایی که شدیداً دچار آلودگی شده اند ضعیف می شوند.

3. سفیدک داخلی کلزا

این بیماری قارچی بیشتر در شرایط مرطوب و خنک ایجاد می‌شود و معمولاً در مراحل اولیه رشد گیاه مشاهده می‌شود. علائم بیماری به صورت لکه‌های زرد یا سبز کم‌رنگ روی سطح برگ ظاهر و در زیر برگ‌ها توده‌ای سفید یا خاکستری از قارچ بچشم می آید. آلودگی شدید می‌تواند موجب پیچیدگی برگ‌ها، کوتولگی بوته و کاهش رشد گیاه شود. استفاده از بذر سالم و رعایت تناوب زراعی نقش مهمی در کنترل این بیماری دارد.

4. پوسیدگی ریشه و طوقه

پوسیدگی ریشه یکی از بیماری‌های مهم کلزا است که معمولاً توسط قارچ‌های خاکزی ایجاد می‌شود. این بیماری باعث قهوه‌ای شدن ریشه، ضعف بوته و زرد شدن برگ‌ها می‌شود. در موارد شدید، گیاه به‌طور کامل خشک شده و از بین می‌رود. زهکشی نامناسب خاک و آبیاری بیش از حد از عوامل تشدیدکننده این بیماری هستند.

5. زنگ سفید کلزا

زنگ سفید بیشتر در مناطق دارای رطوبت بالا دیده می‌شود و علائم آن به صورت تاول‌ها یا برجستگی‌های سفید رنگ روی برگ‌ها و ساقه‌ها ظاهر می‌شود. این بیماری می‌تواند سبب تغییر شکل اندام‌های گیاه، کاهش تشکیل غلاف و افت عملکرد محصول شود. کنترل رطوبت مزرعه و حذف بقایای آلوده در کاهش شیوع بیماری مؤثر است.

6. ویروس موزاییک شلغم 

این بیماری ویروسی از طریق شته‌ها منتقل می‌شود و می‌تواند خسارت زیادی به مزارع کلزا وارد کند. برگ‌های آلوده دچار لکه‌های موزاییکی، پیچیدگی و کاهش رشد می‌شوند. در آلودگی شدید، تعداد غلاف‌ها کاهش یافته و کیفیت دانه افت می‌کند. مبارزه با ناقلان بیماری و استفاده از ارقام مقاوم، بهترین راه کنترل این ویروس است.

7. سوختگی آلترناریایی کلزا

این لکه های سیاه یا سوختگی در شرایط مرطوب که هوا گرم است بیشتر شایع است. به طوری که یک سری اسپورهای قارچ به شکل هوا آزاد سبب ایجاد آلودگی می شود و روی بخش های مختلف گیاه علائم ایجاد می شود. لکه های سیاه روی برگ های اولیه و پایینی کلزا تشکیل می شود و بخش مهمی از رویکرد آن است. به طور کلی توسعه بیماری در این زمینه در فصل زمستان بسیار کم است.

8. بیماری فوما یا شانکر سیاه کلزا 

بیماری فوما که با نام‌هایی مانند شانکر سیاه، ساق سیاه کلزا و شانکر ساقه نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین و خسارت‌زاترین بیماری‌های قارچی کلزا به شمار می‌رود. این بیماری معمولاً در شرایط مرطوب و خنک گسترش پیدا می‌کند و می‌تواند در مراحل مختلف رشد گیاه باعث کاهش شدید عملکرد محصول شود.

با پیشرفت بیماری، قارچ از برگ به ساقه منتقل شده و روی ساقه لکه‌های کشیده سفید خاکستری با حاشیه‌های سیاه ایجاد می‌کند. در مراحل شدید، قارچ سبب آسیب به آوندهای گیاه، اختلال در انتقال آب و مواد غذایی و در نهایت پژمردگی و خوابیدگی بوته‌ها می‌شود.

اهمیت بررسی قارج فومای کلزا چیست؟

در میان بیماری‌های مختلف کلزا، بیماری فوما یا شانکر سیاه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این بیماری یکی از اصلی‌ترین عوامل کاهش عملکرد و افت کیفیت محصول در بسیاری از مزارع کلزا محسوب می‌شود. سرعت گسترش بالا، توانایی آسیب به ساقه و آوندهای گیاه و همچنین دشواری کنترل آن در شرایط مرطوب، باعث شد فوما به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کشاورزان تبدیل شود. به همین دلیل، در ادامه مقاله، به‌صورت تخصصی‌تر به بررسی علائم، نحوه گسترش، خسارت‌ها و مؤثرترین روش‌های کنترل و درمان بیماری فوما در کلزا می‌پردازیم.

قارچ فوما چه ویژگی هایی دارد؟

عامل بیماری فوما در تمام فصل زراعی سبب می شود که گیاه مورد حمله قرار بگیرد و قسمت های کولتیدون، برگ و ساقه و ریشه و حتی غلاف ها را آلوده می کند. سایر ویژگی های آن به شرح زیر است:

علائم بیماري فومای کلزا

اولین علائم بیماری معمولا از ماه‌های آبان تا آذر روی برگ‌ها ظاهر می‌شود. در ابتدا لکه‌هایی سفید مایل به خاکستری با حاشیه تیره روی برگ‌ها دیده می‌شود و پس از مدتی نقاط سیاه رنگی به نام پیکنیدیوم در مرکز لکه‌ها تشکیل می‌شوند که منبع تولید و گسترش آلودگی هستند. قطرات باران، باد و بقایای آلوده گیاهی از مهم‌ترین عوامل انتقال بیماری به سایر بوته‌ها محسوب می‌شوند.

علائم بیماری فوما ممکن است که در همه اندام های هوایی گیاه ظاهر شود. در واقع اگر در مرحله گیاهچه باشد، علائم بیماری قارچی فوما در ابتدا روی کوتیلدون ها ظاهر می شود که به صورت یک سری لکه های گرد نامنظم هستند و رنگ سفید تا خاکستری دارند و دارای نقاط سیاهی هستند. علائم برگی بیماری فوما به صورت لکه های گرد تا بی شکل است به طوری که رنگ لکه ها در بخش مرکزی سفید تا خاکستری شده و برای بخش حاشیه ها معمولاً بنفش هستند.

بر روی لکه ها یک سری نقاط سیاه رنگ ظاهر می شود که مشهور به پیوندهای قارچ هستند. علائم بیماری موجب ایجاد یک سری لکه ها در ساقه به صورت شانکر می شود. اندازه و سایز شانکرها افزایش می یابد و در نهاییت سبب می شود که دور تا دور ساقه خراب و خسارت زیادی وارد شود.

زمان و مکان های بروز بیماری قارچی فومای کلزا

بیماری قارچی فوما در کلزا معمولاً با آغاز بارندگی‌های پاییزی و کاهش دمای هوا فعال می‌شود. رطوبت بالا و هوای خنک از مهم‌ترین عوامل گسترش این بیماری در مزارع کلزا هستند. عامل بیماری‌زا پس از برداشت محصول نیز از بین نمی‌رود و روی بقایای آلوده گیاه باقی می‌ماند؛ به همین دلیل، بقایای کلزا یکی از اصلی‌ترین منابع انتقال و ماندگاری بیماری در فصل زراعی بعدی محسوب می‌شوند.

قارچ فوما در شرایط مناسب به‌صورت ساپروفیت روی بقایای گیاهی رشد می‌کند و در شرایط نامساعد نیز به شکل میسلیوم پایدار باقی می‌ماند. زمانی که رطوبت محیط افزایش پیدا کند، قارچ روی بقایای گیاه ساختارهایی به نام سودوتسیوم تشکیل می‌دهد که نقش مهمی در بقای طولانی‌مدت و انتشار بیماری دارند. این ساختارها می‌توانند منبع تولید آسکوسپورها بوده و آلودگی را در سطح مزرعه گسترش دهند.

یکی از نکات مهم درباره بیماری فوما، قدرت ماندگاری بالای پاتوژن در خاک و بقایای گیاهی است؛ به‌طوری‌که عامل بیماری می‌تواند تا حدود ۵ سال روی بقایای کلزا زنده بماند. به همین دلیل، رعایت تناوب زراعی، مدیریت بقایای گیاهی و استفاده از روش‌های پیشگیرانه، نقش بسیار مهمی در کنترل بیماری فوما در مزارع کلزا دارد.

علل بروز بیماری فوما در کلزا

بیماری فوما در کلزا یک نوع آفت است که نیاز به کنترل دارد. علل اصلی بروز این بیماری مشخص نیست اما به طور کلی هر جا رطوبت زیاد باشد می توان انتظار بروز بیماری فومای کلزا را داشت. در ابتدا، این بیماری به صورت جوش و تاول های سیاه رنگ نمود پیدا می کتد و پیشرفت بیماری، منجر به مرگ گیاهچه می گردد.

روش های کنترل بیماری قارچی کلزا (روش های شیمیایی و طبیعی)

برای اینکه روش های کنترل بیماری قارچی کلزا ارزیابی شود نیاز است که مهمترین منبع آلودگی بررسی شود. در واقع بقایای کلزای آلوده سال قبل مهمترین منبع آلودگی بحساب می آید.

روش های کنترل بیماری قارچی کلزا به شرح زیر است:

• یکی از روش های طبیعی برای کنترل بیماری فومای کلزا این است که مزرعه به مدت 10 روز غرقاب شود و این رویکرد تا ح زیادی فومای کلزا را کاهش می دهد.
• یکی از روش های دیگر کنترل بیماری فومای کلزا این است که با علف های هرز مبارزه صورت بگیرد. در واقع نقش علف های هرز در رشد بیماری فوما بسیار زیاد است.
• تاریخ کشت موضوع بسیار مهمی است. مزارع زود کشت معمولاً آلوده تر از مزارع دیر کشت هستند (این موضوع در سه سال اخیر ارزیابی می شود). در این حالت، رعایت 50 کیلومتر فاصله کشت بسیار مهم است.
• کنترل بیماری فومای کلزا به روش شیمیایی نیز وجود دارد که می توان از قارچ کش کاربوکسین تیرام، رورال تی اس و همینطور قارچ کش تبوکونازول استفاده کرد.

خسارت های ناشی از بیماری فوما

خسارات ناشی از بیماری فومای کلزا، بر روی حجم زیادی از گیاهان رویت می شود. سپس، این بیماری به سرعت کل گیاهان مزرعه را درگیر می کند و پخش می شود. این رویکرد برای سال های آینده نیز ادامه دار است و موجب خسارت های مالی شدیدی می گردد.

انواع قارچ کش برای از بین بردن بیماری فوما

به‌طور کلی، انتخاب قارچ‌کش مناسب، زمان‌بندی صحیح سم‌پاشی، استفاده از بذر سالم و رعایت تناوب زراعی، مهم‌ترین راهکارهای مدیریت و کنترل بیماری فوما در مزارع کلزا محسوب می‌شوند. برای کنترل بیماری قارچی فوما در کلزا، استفاده از قارچ‌کش‌های مناسب در کنار مدیریت صحیح مزرعه اهمیت بسیار زیادی دارد.

• یکی از ترکیبات مؤثر برای کاهش آلودگی این بیماری، قارچ‌کش سایپروکونازول است که معمولا همراه با کاربندازیم و به میزان توصیه‌شده مصرف می‌شود. این ترکیب می‌تواند در مهار رشد قارچ و جلوگیری از گسترش بیماری روی برگ و ساقه کلزا نقش مؤثری داشته باشد.
• همچنین استفاده از مخلوط بنومیل و تیرام به‌عنوان ضدعفونی‌کننده بذر و خاک، سبب کاهش تشکیل آپوتسیوم‌ها و تأخیر در خروج آن‌ها از خاک می‌شود. این موضوع نقش مهمی در کاهش منبع اولیه آلودگی در مزرعه دارد و می‌تواند شدت بیماری را در مراحل ابتدایی رشد گیاه کاهش دهد.
• قارچ‌کش رونیلان نیز یکی دیگر از ترکیبات مورد استفاده در کنترل بیماری فوما است که در مراحل مختلف رشد کلزا کاربرد دارد. مصرف این قارچ‌کش در زمان مناسب می‌تواند ضمن کاهش پیشرفت بیماری، باعث بهبود رشد بوته‌ها و افزایش عملکرد نهایی محصول شود.

نکات مهم در کنترل بیماری قارچی فومای کلزا

 بیماری قارچی فومای کلزا در صورت کنترل آسیب کمتری می رساند. رعایت نکات زیر می تواند در کنترل این بیماری، بسیار موثر باشد:

• بهتر است از بذر سالم و تایید شده برای کاشت کلزا استفاده شود تا از انتقال بیماری به مناطق غیر آلوده تا حد زیادی جلوگیری صورت بگیرد.
• همینطور می تواند به واسطه ضدعفونی کردن بذر با سموم قارچ کش نیز جلوی آلودگی های اولیه بیماری قارچی فوما را گرفت.
• در کشت کلزا نیاز است که تناوب زراعی رعایت شود و بسترسازی مناسب صورت بگیرد و کاشت نیز به صورت به موقع باشد.
• می بایست میزان بذر نیز رعایت شود و علف کش ها پیش از کاشت استفاده شوند. تغذیه مناسب گیاه از دیگر نکات مهم در خصوص کاشت کلزا محسوب می شود. مثلا می توان از ردیف کارها استفاده کرد تا کشت یکنواخت صورت بگیرد.
• همچنین، شرایط برای کاشت کلزا می بایست به صورتی باشد که احداث زهکش ها در اراضی آبگیر صورت بگیرد و به صورت هفتگی از مزارع کلزا بازدید شود.

کلام آخر:

صنایع آرال شیمی با تمرکز بر تولید محصولات ارگانیک و سازگار با محیط زیست، راهکارهایی نوین برای کاهش مصرف سموم و آفت‌کش‌های شیمیایی در کشاورزی ارائه کرده است. محصولاتی مانند پراکسیدین کشاورزی و اگروسیب ویژه کشاورزی و گلخانه جایگزینی ایمن و مؤثر برای قارچ‌کش‌ها و سموم رایج فراهم میکند. از این دو محصول می توان برای ضدعفونی خاک و بذر، قبل از کشت برای پیشگیری از ابتلا به بیماری فومای کلزا استفاده کرد. از مهم‌ترین مزایای این محصولات، کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی و جلوگیری از باقی ماندن ترکیبات شیمیایی مضر در خاک، آب و محصولات کشاورزی است. علاوه بر این، استفاده از ترکیبات ارگانیک و دوستدار طبیعت می‌تواند ضمن حفظ سلامت گیاه، به افزایش کیفیت محصول و پایداری اکوسیستم‌های کشاورزی کمک کند.

⇐ بروزرسانی در اردیبهشت ۱۴۰۵