ربیماری شانکر باکتریایی کیوی؛ چرا شناخت این بیماری اهمیت دارد؟

کیوی (Actinidia deliciosa) یکی از محصولات باغی با ارزش اقتصادی بالا در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران محسوب می‌شود. افزایش سطح زیر کشت این محصول در سال‌های اخیر، اهمیت مدیریت بیماری‌ها و آفات را بیش از گذشته نمایان کرده است. در میان بیماری‌های مختلف کیوی، شانکر باکتریایی کیوی به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین بیماری‌های باکتریایی شناخته می‌شود؛ بیماری‌ای که در صورت عدم تشخیص و کنترل به‌موقع، می‌تواند خسارت‌های سنگینی به باغ وارد کرده و حتی موجب نابودی کامل درختان شود.

این بیماری علاوه بر کاهش عملکرد و کیفیت میوه، باعث خشک شدن شاخه‌ها، ایجاد زخم‌های عمیق روی تنه و شاخه‌ها، ترشح شیره از محل آلودگی و کاهش عمر اقتصادی باغ می‌شود. از آنجا که عامل بیماری به‌راحتی از طریق باران، باد، ابزارهای هرس و نهال‌های آلوده منتقل می‌شود، پیشگیری و رعایت اصول بهداشتی در باغ از مهم‌ترین راهکارهای کنترل آن به شمار می‌رود.

در این مقاله با عامل بیماری، علائم، شرایط گسترش، روش‌های تشخیص و مهم‌ترین راهکارهای مدیریت و کنترل شانکر باکتریایی کیوی آشنا خواهید شد.

همچنین بخوانید:

♣ علائم، پیشگیری و کنترل بیماری شانکر مرکبات

♣ هر آنچه که باید در مورد آفت کشی مرکبات باید بدانید!!

بیماری شانکر باکتریایی کیوی چیست؟

شانکر باکتریایی کیوی یک بیماری عفونی است که توسط باکتری Pseudomonas syringae pv. actinidiae (به اختصار PSA) ایجاد می‌شود. این باکتری یکی از مهم‌ترین عوامل بیماری‌زای گیاهان چوبی محسوب می گردد و در بسیاری از کشورهای تولیدکننده کیوی از جمله ایتالیا، نیوزیلند، چین، ژاپن، کره جنوبی، شیلی و ایران گزارش شده است.

PSA در شرایط آب‌وهوایی خنک و مرطوب به سرعت تکثیر می‌شود و از طریق زخم‌های ایجادشده در اثر هرس، تگرگ، باد، یخبندان یا آسیب‌های مکانیکی وارد گیاه می‌شود. پس از ورود، باکتری در بافت‌های آوندی گیاه گسترش می یابد و موجب انسداد جریان آب و مواد غذایی، ایجاد شانکر و خشکیدگی شاخه‌ها می‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم این بیماری، قابلیت انتشار سریع آن در باغ است؛ به همین دلیل، شناسایی زودهنگام و حذف منابع آلودگی نقش بسیار مهمی در جلوگیری از اپیدمی بیماری دارد.

عامل بیماری شانکر باکتریایی کیوی

عامل بیماری، باکتری گرم منفی Pseudomonas syringae pv. actinidiae است که توانایی زنده ماندن در بقایای گیاهی، شاخه‌های آلوده و حتی روی سطح گیاه را دارد. این باکتری می‌تواند در فصل زمستان داخل شانکرها باقی بماند و با شروع بارندگی‌های بهاری مجدداً فعال شود. باکتری از طریق قطرات باران، باد، حشرات، ابزارهای باغبانی و نهال‌های آلوده به سایر درختان منتقل می‌شود. رطوبت بالا و دمای بین ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد بهترین شرایط را برای رشد و گسترش این عامل بیماری‌زا فراهم می‌کند.

علائم بیماری شانکر باکتریایی کیوی چیست؟

علائم بیماری بسته به سن درخت، شرایط محیطی و شدت آلودگی متفاوت است، اما معمولاً به‌صورت تدریجی ظاهر می‌شود.

۱. ترشح شیره از تنه و شاخه‌ها

یکی از شناخته‌شده‌ترین علائم بیماری، خروج شیره‌ای به رنگ قرمز مایل به قهوه‌ای یا نارنجی از محل شانکرها است. این شیره پس از خشک شدن به رنگ تیره درمی‌آید و معمولاً روی تنه یا شاخه‌ها مشاهده می‌شود.

۲. ایجاد شانکر روی شاخه و تنه

در محل ورود باکتری، زخم‌های فرو رفته و کشیده ایجاد می‌شود که به مرور زمان گسترش پیدا کرده و باعث ترک خوردن پوست درخت می‌شوند. در موارد شدید، این شانکرها شاخه را به‌طور کامل احاطه کرده و مانع انتقال شیره گیاهی می‌شوند.

۳. خشکیدگی شاخه‌ها

با پیشرفت بیماری، شاخه‌های آلوده به‌تدریج خشک شده و برگ‌های آن‌ها بدون ریزش روی شاخه باقی می‌مانند. درختانی که به‌شدت آلوده باشند ممکن است طی یک یا دو فصل کاملاً از بین بروند.

۴. لکه روی برگ

روی برگ‌های آلوده معمولاً لکه‌های کوچک قهوه‌ای یا سیاه با هاله زرد مشاهده می‌شود. در شرایط مرطوب، این لکه‌ها افزایش یافته و موجب ریزش زودهنگام برگ‌ها می‌شوند.

۵. آلودگی گل و جوانه

در فصل بهار، جوانه‌ها و گل‌ها نیز ممکن است آلوده شوند. گل‌های بیمار تغییر رنگ داده، پژمرده شده و قبل از تشکیل میوه می‌ریزند که این موضوع مستقیماً موجب کاهش عملکرد محصول می‌شود.

جدول علائم بیماری در قسمت‌های مختلف گیاه

در جدول زیر، میتوانید علائم و نشانه های بیماری باکتریایی شانکر کیوی را مشاهده کنید:

چرخه زندگی باکتری شانکر چیست؟

باکتری عامل شانکر زمستان را در داخل شانکرهای قدیمی، شاخه‌های آلوده و بقایای گیاهی سپری می‌کند. با آغاز فصل بهار و افزایش رطوبت، باکتری از محل زخم‌ها خارج و توسط قطرات باران یا باد روی اندام‌های سالم منتقل می‌شود.

ورود باکتری معمولاً از طریق زخم‌های ناشی از هرس، تگرگ، یخبندان، شکستگی شاخه‌ها یا حتی محل جدا شدن برگ‌ها انجام می‌شود. پس از استقرار در گیاه، باکتری در آوندها تکثیر و به‌تدریج موجب ایجاد شانکر، انسداد بافت‌های آوندی و خشکیدگی شاخه‌ها می‌شود.

در صورت وجود بارندگی‌های متوالی و دمای مناسب، چرخه آلودگی بارها در طول فصل رشد تکرار و سرعت انتشار بیماری به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد.

عوامل مؤثر در گسترش بیماری شانکر باکتریایی کیوی

گسترش بیماری شانکر باکتریایی تنها به حضور باکتری وابسته نیست، بلکه شرایط محیطی، نحوه مدیریت باغ و رعایت اصول بهداشتی نیز نقش مهمی در شدت شیوع بیماری دارند. هرچه شرایط برای تکثیر و انتقال باکتری مناسب‌تر باشد، احتمال ایجاد خسارت‌های گسترده افزایش خواهد یافت.

مهم‌ترین عوامل مؤثر عبارت‌اند از:

• بارندگی‌های مداوم در فصل پاییز و بهار
• رطوبت نسبی بالاتر از ۸۰ درصد
• دمای ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد
• یخبندان و ترک‌خوردگی پوست درخت
• تگرگ و آسیب‌های مکانیکی
• هرس در شرایط بارانی
• استفاده از ابزارهای هرس ضدعفونی‌نشده
• کاشت نهال‌های آلوده
• تراکم زیاد درختان و تهویه نامناسب باغ
• آبیاری بارانی که موجب انتقال قطرات آلوده می‌شود

در مقابل، آب‌وهوای گرم و خشک معمولاً فعالیت باکتری را کاهش می‌دهد؛ هرچند این شرایط به تنهایی قادر به حذف بیماری نیست.

چگونه بیماری شانکر باکتریایی کیوی را تشخیص دهیم؟

تشخیص سریع بیماری، مهم‌ترین گام در جلوگیری از گسترش آن است. در بسیاری از موارد، باغداران علائم اولیه را با سرمازدگی، تنش خشکی یا بیماری‌های قارچی اشتباه می‌گیرند و همین موضوع موجب تأخیر در اقدامات کنترلی می‌شود.

الف) تشخیص مزرعه‌ای

در بازدیدهای دوره‌ای باغ، وجود علائم زیر می‌تواند احتمال ابتلا به شانکر باکتریایی را مطرح کند:

• خروج شیره قرمز یا قهوه‌ای از تنه
• شانکرهای فرورفته روی شاخه
• سیاه شدن جوانه‌ها
• خشک شدن ناگهانی شاخه‌ها
• لکه‌های قهوه‌ای روی برگ
• خشک شدن گل‌ها در بهار

با وجود این، تشخیص قطعی تنها بر اساس علائم ظاهری امکان‌پذیر نیست.

ب) تشخیص آزمایشگاهی

در مراکز تخصصی گیاه‌پزشکی از روش‌های مختلفی برای شناسایی عامل بیماری استفاده می‌شود، از جمله:

• کشت باکتری روی محیط‌های اختصاصی
• آزمون‌های بیوشیمیایی
• روش PCR
• Real-Time PCR
• تعیین توالی ژنتیکی در آزمایشگاه‌های مرجع

این روش‌ها علاوه بر تأیید حضور PSA، امکان تشخیص سریع آلودگی در نهال‌ها و باغ‌های تازه احداث‌شده را نیز فراهم می‌کنند.

مدیریت بیماری شانکر باکتریایی کیوی

کنترل این بیماری با یک روش واحد امکان‌پذیر نیست. موفق‌ترین برنامه‌های مدیریتی بر پایه مدیریت تلفیقی بیماری  طراحی می‌شوند؛ یعنی مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه، بهداشتی، زراعی و در صورت نیاز استفاده از ترکیبات مجاز.

۱. استفاده از نهال سالم

مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه، خرید نهال از مراکز معتبر و دارای گواهی سلامت است.

نهال‌های آلوده، حتی اگر در زمان خرید بدون علامت باشند، می‌توانند طی مدت کوتاهی کل باغ را آلوده کنند.

۲. حذف شاخه‌های آلوده

شاخه‌هایی که علائم شانکر دارند باید در اسرع وقت حذف شوند. برای جلوگیری از باقی ماندن باکتری در بافت سالم، بهتر است برش حداقل ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر پایین‌تر از محل آلودگی انجام شود.

تمام بقایای آلوده باید از باغ خارج شده و سوزانده یا به روش مناسب امحا شوند.

۳. ضدعفونی ابزارهای هرس

یکی از مهم‌ترین راه‌های انتقال بیماری، قیچی، اره و سایر ابزارهای باغبانی است. ابزارها باید پس از هرس هر درخت ضدعفونی شوند تا از انتقال باکتری به درخت بعدی جلوگیری شود.

مواد مناسب برای ضدعفونی ابزار عبارت‌اند از:

• الکل ۷۰ درصد
• ترکیبات بر پایه پراکسید هیدروژن
• محلول‌های ضدعفونی‌کننده بر پایه پراستیک اسید
• سایر ضدعفونی‌کننده‌های مورد تأیید برای تجهیزات کشاورزی

۴. جلوگیری از ایجاد زخم

از آنجا که عامل بیماری از طریق زخم وارد گیاه می‌شود، باید از هرگونه آسیب غیرضروری جلوگیری کرد.

موارد زیر اهمیت زیادی دارند:

• انجام هرس در هوای خشک
• جلوگیری از ضربه به تنه
• محافظت از درخت در برابر تگرگ
• کاهش آسیب‌های ناشی از ماشین‌آلات کشاورزی

۵. مدیریت آبیاری

استفاده از سیستم‌های آبیاری بارانی احتمال انتشار باکتری را افزایش می‌دهد. به همین دلیل در باغ‌های آلوده معمولاً استفاده از آبیاری قطره‌ای توصیه می‌شود. همچنین باید از تجمع آب در اطراف طوقه درخت جلوگیری کرد.

کنترل شیمیایی بیماری چگونه انجام می شود؟

هیچ ماده شیمیایی قادر به درمان کامل شانکر باکتریایی نیست؛ اما برخی ترکیبات می‌توانند جمعیت باکتری را کاهش دهند و از ایجاد آلودگی‌های جدید جلوگیری کنند.

پرکاربردترین مواد عبارت‌اند از:

• ترکیبات مسی
• هیدروکسید مس
• اکسی‌کلرور مس
• هیدروکسیدهای جدید مس با فرمولاسیون پیشرفته
• برخی باکتری‌کش‌های مجاز بر اساس توصیه سازمان حفظ نباتات

استفاده مکرر و بی‌رویه از ترکیبات مسی ممکن است باعث تجمع مس در خاک و ایجاد مقاومت در برخی جمعیت‌های باکتریایی شود؛ بنابراین مصرف آن‌ها باید مطابق دستورالعمل‌های فنی انجام گیرد.

کنترل بیولوژیک بیماری شانکر کیوی

در سال‌های اخیر، استفاده از عوامل زیستی به‌عنوان بخشی از برنامه مدیریت تلفیقی رو به ازایش است. برخی از مهم‌ترین گزینه‌ها عبارت‌اند از:

• گونه‌های مفید Bacillus
• باکتری‌های Pseudomonas fluorescens
• برخی قارچ‌های مفید مانند Trichoderma spp.

این میکروارگانیسم‌ها از طریق رقابت غذایی، تولید مواد ضدباکتریایی و تحریک سیستم دفاعی گیاه، احتمال استقرار عامل بیماری را کاهش می‌دهند.

نقش بهداشت باغ در کنترل بیماری

رعایت اصول بهداشتی یکی از کم‌هزینه‌ترین و در عین حال مؤثرترین روش‌های مدیریت شانکر باکتریایی است.

اقدامات مهم عبارت‌اند از:

• جمع‌آوری شاخه‌های خشک
• حذف بقایای گیاهی آلوده
• ضدعفونی تجهیزات باغبانی
• کنترل ورود افراد و ماشین‌آلات آلوده
• ضدعفونی جعبه‌های حمل محصول
• شستشو و ضدعفونی مخازن و تجهیزات مورد استفاده در باغ

در باغ‌های تجاری، اجرای یک برنامه منظم بهداشتی می‌تواند خطر شیوع بیماری را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

جدول مقایسه روش‌های کنترل بیماری شانکر باکتریایی کیوی

نقش ضدعفونی‌کننده‌های کشاورزی در مدیریت بیماری شانکر کیوی

در سال‌های اخیر، استفاده از ضدعفونی‌کننده‌های تخصصی کشاورزی به‌عنوان بخشی از برنامه مدیریت بیماری‌های گیاهی مورد توجه است. این ترکیبات علاوه بر کاهش عوامل بیماری‌زا روی تجهیزات، می‌توانند در ضدعفونی بستر، آب آبیاری، ابزارها و محیط‌های کشت مورد استفاده قرار گیرند.

یکی از مزیت‌های مهم ضدعفونی‌کننده‌های اکسیدکننده مانند پراستیک اسید و پراکسید هیدروژن، اثر سریع، طیف اثر گسترده و باقی‌مانده کم پس از مصرف است.

کلام آخر:

شانکر باکتریایی کیوی یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای باغ‌های کیوی است که در صورت عدم مدیریت صحیح می‌تواند باعث کاهش شدید عملکرد و از بین رفتن درختان شود. از آنجا که کنترل این بیماری پس از گسترش بسیار دشوار است، تمرکز اصلی باید بر پیشگیری، بهداشت باغ، استفاده از نهال سالم، حذف شاخه‌های آلوده و ضدعفونی تجهیزات باشد.

استفاده از محصولات تخصصی کشاورزی مانند اگروسیب و پراکسیدین کشاورزی آرال شیمی می‌تواند به‌عنوان بخشی از برنامه مدیریت بهداشتی باغ، در کاهش عوامل بیماری‌زا و بهبود شرایط محیط کشت مورد استفاده قرار گیرد.

اجرای یک برنامه منظم پیشگیری، بسیار کم‌هزینه‌تر از مقابله با یک بیماری گسترده در باغ خواهد بود و می‌تواند سلامت درختان کیوی و کیفیت محصول نهایی را برای سال‌های طولانی حفظ کند.