تفاله جو چگونه در تولید خوراک دام و طیور بکار می رود؟

افزایش هزینه تأمین مواد اولیه، محدودیت منابع طبیعی و ضرورت کاهش ضایعات صنعتی، صنایع غذایی و کشاورزی را به سمت استفاده بهینه از محصولات جانبی فرآیندهای تولید سوق داده است. امروزه بسیاری از موادی که در گذشته به‌عنوان پسماند شناخته می‌شدند، به دلیل برخورداری از ترکیبات مغذی و قابلیت فرآوری، به منابع ارزشمندی برای تولید محصولات جدید تبدیل شده‌اند. این رویکرد علاوه بر کاهش هزینه‌های تولید، نقش مهمی در حفاظت از محیط زیست و توسعه اقتصاد چرخشی ایفا می‌کند.یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این محصولات جانبی، تفاله جو یا (BSG) است که در فرآیند تولید ماءالشعیر و نوشیدنی‌های مالت‌پایه به دست می‌آید. این ماده با وجود خروج بخش عمده نشاسته و قندهای قابل تخمیر در مراحل تولید، همچنان حاوی مقادیر قابل توجهی پروتئین، فیبر، چربی، مواد معدنی و ترکیبات زیست‌فعال است.

در این مقاله، ویژگی‌های تفاله جو، ارزش غذایی، کاربردهای دامی، فناوری‌های فرآوری و فرصت‌های اقتصادی تولید محصولات مبتنی بر این ماده بررسی می‌شود.

همچنین بخوانید:

♣ اسیدهای آلی در خوراک دام و طیور

♣ 10 مزیت کپسوله سازی ( انکپسولیشن) خوراک دام و طیور

تفاله جو چیست و چگونه تولید می‌شود؟

تفاله جو محصول جانبی جامدی است که پس از استخراج ترکیبات محلول از دانه‌های مالت در فرآیند تولید ماءالشعیر و آبجو باقی می‌ماند. این ماده عمدتاً از پوسته دانه، لایه‌های خارجی آندوسپرم و بقایای دیواره سلولی تشکیل شده است.

در فرآیند تولید، ابتدا دانه‌های جو تحت عملیات مالت‌سازی قرار می‌گیرند. سپس مالت آسیاب‌شده با آب گرم مخلوط می‌شود تا آنزیم‌های طبیعی موجود در دانه، نشاسته را به قندهای قابل تخمیر تبدیل کنند. در ادامه، عصاره مایع از بخش جامد جدا شده و برای مراحل بعدی تولید مورد استفاده قرار می‌گیرد. بخش جامد باقی‌مانده همان تفاله جو است.

از آنجا که قسمت عمده نشاسته و قندهای قابل تخمیر در این فرآیند استخراج می‌شوند، تفاله جو در مقایسه با دانه اولیه انرژی کمتری دارد؛ با این حال، بخش قابل توجهی از پروتئین، فیبر و سایر ترکیبات ارزشمند آن حفظ می‌شود.

تفاله جو حدود ۸۵ درصد محصولات جانبی صنعت آبجوسازی را تشکیل می‌دهد. همچنین بر اساس برآوردهای مطرح‌شده در مطالعات این حوزه، به ازای تولید هر ۱۰۰ لیتر آبجو حدود ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم تفاله جو تولید می‌شود. بنابراین، توسعه صنایع فرآوری این محصول می‌تواند از نظر اقتصادی و زیست‌محیطی اهمیت قابل توجهی داشته باشد.

منابع تأمین تفاله جو در ایران و جهان چیست؟

کشورهایی مانند آلمان، آمریکا، چین و برزیل به دلیل برخورداری از صنایع گسترده تولید آبجو و مالت، از تولیدکنندگان عمده تفاله جو محسوب می‌شوند. در این کشورها بخش قابل توجهی از این محصول در دامداری‌ها مصرف می‌شود و بخشی نیز برای تولید انرژی زیستی، محصولات تخمیری و استخراج ترکیبات ارزشمند مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در ایران نیز کارخانه‌های تولید ماءالشعیر، مالت جو و عصاره مالت از منابع اصلی تأمین این ماده هستند. تفاله جو معمولاً به شکل مرطوب از خطوط تولید خارج می‌شود و به دلیل رطوبت زیاد و فسادپذیری بالا، در بسیاری از موارد مستقیماً به دامداری‌های اطراف کارخانه فروخته می‌شود.

این شرایط یک فرصت صنعتی مهم ایجاد می‌کند. احداث واحدهای فرآوری در نزدیکی کارخانه‌های تولید ماءالشعیر و مالت می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را کاهش دهد و امکان تبدیل تفاله جو مرطوب به محصولی خشک، پایدار و قابل عرضه به کارخانه‌های خوراک دام را فراهم کند.

ترکیب شیمیایی و ارزش غذایی تفاله جو چگونه است؟

ارزش تغذیه‌ای تفاله جو یکی از مهم‌ترین دلایل استفاده از آن در صنعت خوراک دام است. ترکیب شیمیایی این ماده به عواملی مانند رقم جو، شرایط مالت‌سازی، روش تولید، میزان استخراج قندها و نوع فرآوری بستگی دارد.

در مطالعات مختلف مقادیر تقریبی زیر برای ترکیبات اصلی تفاله جو گزارش شده است:

الف) پروتئین خام

یکی از ویژگی‌های مهم تفاله جو، میزان نسبتاً بالای پروتئین آن است. مقدار پروتئین خام این محصول معمولاً حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد ماده خشک گزارش می‌شود.

پروتئین تفاله جو حاوی اسیدهای آمینه مختلفی از جمله لیزین، متیونین، ترئونین، والین، تریپتوفان و فنیل‌آلانین است. به همین دلیل می‌تواند بخشی از نیاز پروتئینی جیره دام را تأمین کند.

البته تفاله جو جایگزین کامل کنجاله سویا نیست و استفاده از آن باید با توجه به ترکیب اسیدهای آمینه و نیاز تغذیه‌ای دام در فرمولاسیون جیره انجام شود.

ب)فیبر و ترکیبات ساختمانی

فیبر یکی از مهم‌ترین اجزای ساختاری تفاله جو است. این ماده از ترکیباتی مانند سلولز، همی‌سلولز و لیگنین تشکیل شده و بخش قابل توجهی از ماده خشک محصول را شامل می‌شود.

میزان فیبر خام تفاله جو در برخی گزارش‌ها حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد ماده خشک ذکر شده است. این ویژگی برای تغذیه دام‌های نشخوارکننده اهمیت دارد؛ زیرا فیبر مناسب می‌تواند به بهبود فعالیت شکمبه، حفظ سلامت دستگاه گوارش و افزایش تولید اسیدهای چرب فرار کمک کند.

با این حال، فیبر زیاد برای طیور یک محدودیت تغذیه‌ای محسوب می‌شود؛ زیرا دستگاه گوارش پرندگان توانایی محدودی در هضم مقادیر بالای فیبر دارد.

ج) چربی و مواد معدنی

میزان چربی خام تفاله جو معمولاً حدود ۵ تا ۸ درصد ماده خشک است. این چربی می‌تواند به تأمین انرژی جیره کمک کند، اما مصرف بیش از حد آن ممکن است بر فعالیت میکروارگانیسم‌های شکمبه اثر منفی بگذارد.

از نظر مواد معدنی، تفاله جو حاوی فسفر، پتاسیم و منیزیم است. همچنین ویتامین‌های گروه B نیز در ترکیب آن وجود دارند. با توجه به پایین بودن نسبت کلسیم به فسفر، هنگام تنظیم جیره معمولاً لازم است از منابع کلسیم مانند کربنات کلسیم استفاده شود.

د) ترکیبات زیست‌فعال

علاوه بر ترکیبات مغذی، تفاله جو دارای ترکیبات فنولی ارزشمندی مانند اسید فرولیک و اسید پاراکوماریک است. این ترکیبات به دلیل برخورداری از ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی مورد توجه صنایع زیستی و غذایی قرار گرفته‌اند.

استخراج این ترکیبات می‌تواند زمینه تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر را فراهم کند و کاربرد تفاله جو را از صنعت خوراک دام فراتر ببرد.

جدول ترکیب شیمیایی و ارزش غذایی تفاله جو (BSG)

مزایا و محدودیت‌های استفاده از تفاله جو

استفاده از تفاله جو در تولید خوراک دام مزایای متعددی دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• قیمت مناسب در مقایسه با برخی نهاده‌های متداول خوراک دام
• دسترسی نسبتاً مستمر در مناطق دارای صنایع مالت و ماءالشعیر
• برخورداری از پروتئین و فیبر قابل توجه
• کاهش وابستگی به بخشی از نهاده‌های وارداتی
• کاهش ضایعات صنایع غذایی
• کمک به توسعه اقتصاد چرخشی و کاهش آلودگی محیط زیست

در کنار این مزایا، محدودیت‌هایی نیز وجود دارد که باید در طراحی فرآیند تولید و تنظیم جیره مورد توجه قرار گیرند.

مهم‌ترین محدودیت تفاله جو، رطوبت اولیه بالای آن است که معمولاً حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد گزارش می‌شود. این میزان رطوبت، شرایط مناسبی برای رشد میکروارگانیسم‌ها ایجاد می‌کند و باعث کاهش سریع کیفیت محصول می‌شود.

همچنین هزینه حمل‌ونقل تفاله مرطوب، تغییرپذیری ترکیب شیمیایی بین کارخانه‌های مختلف و احتمال آلودگی قارچی و مایکوتوکسینی در صورت نگهداری نامناسب از دیگر چالش‌های استفاده از این محصول هستند.

فرآوری تفاله جو برای تولید خوراک دام

فرآوری صحیح تفاله جو مهم‌ترین مرحله در تبدیل این محصول جانبی به یک ماده اولیه قابل استفاده در کارخانه‌های خوراک دام است. هدف اصلی از فرآوری، افزایش ماندگاری، کاهش هزینه حمل‌ونقل، حفظ ارزش غذایی و جلوگیری از فساد میکروبی است.

یک خط صنعتی استاندارد معمولاً از مراحل زیر تشکیل می‌شود:

مرحله اول: دریافت و کنترل اولیه

پس از ورود تفاله جو به کارخانه فرآوری، هر محموله باید از نظر رطوبت، رنگ، بو، دمای محصول، وجود کپک و ناخالصی‌هایی مانند سنگ، فلز و پلاستیک بررسی شود.

نمونه‌برداری از محموله‌های ورودی در واحدهای صنعتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کیفیت مواد اولیه تأثیر مستقیمی بر کیفیت محصول نهایی دارد.

مرحله دوم: آبگیری مکانیکی

با توجه به رطوبت بالای تفاله تازه، خشک‌کردن مستقیم آن مصرف انرژی زیادی خواهد داشت. به همین دلیل، ابتدا بخشی از آب آزاد محصول با استفاده از تجهیزات مکانیکی خارج می‌شود.

تجهیزات متداول این مرحله عبارت‌اند از:

• پرس مارپیچی (Screw Press)
• پرس هیدرولیکی
• سانتریفیوژ

این تجهیزات می‌توانند رطوبت تفاله را از حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد به محدوده تقریبی ۶۰ تا ۶۵ درصد کاهش دهند و در نتیجه هزینه انرژی مرحله خشک‌کردن را به میزان قابل توجهی کم کنند.

مرحله سوم: خشک‌کردن

خشک‌کردن یکی از مهم‌ترین مراحل فرآوری است؛ زیرا بر ماندگاری، کیفیت تغذیه‌ای و قابلیت حمل محصول تأثیر می‌گذارد.

هدف معمولاً کاهش رطوبت نهایی به حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد است.

روش‌های متداول خشک‌کردن عبارت‌اند از:

خشک‌کن خورشیدی: در این روش، تفاله جو در لایه‌های نازک روی سطوح مناسب پهن می‌شود. هزینه پایین و عدم نیاز به سوخت از مزایای آن است؛ اما وابستگی به شرایط آب‌وهوایی، نیاز به فضای زیاد، طولانی بودن زمان خشک‌شدن و احتمال آلودگی از محدودیت‌های آن محسوب می‌شوند.

خشک‌کن دوار (Rotary Dryer): یکی از روش‌های رایج صنعتی است که در آن محصول داخل استوانه دوار حرکت کرده و با هوای گرم تماس پیدا می‌کند. ظرفیت بالا، خشک‌شدن نسبتاً یکنواخت و قابلیت استفاده در کارخانه‌های بزرگ از مزایای این سیستم هستند.

خشک‌کن نواری (Belt Dryer): در این روش محصول روی نوار نقاله حرکت می‌کند و به‌تدریج خشک می‌شود. کنترل دقیق دما و امکان کاهش آسیب به ترکیبات مغذی از ویژگی‌های این فناوری است.

خشک‌کن بستر سیال (Fluidized Bed Dryer): این فناوری برای خشک‌کردن صنعتی کاربرد دارد و امکان کنترل مناسب فرآیند را فراهم می‌کند؛ هرچند هزینه سرمایه‌گذاری اولیه آن نسبتاً بالاست.

مرحله چهارم: آسیاب و یکنواخت‌سازی

پس از خشک‌شدن، تفاله جو وارد آسیاب می‌شود. هدف از این مرحله، یکنواخت کردن اندازه ذرات، بهبود قابلیت اختلاط با سایر مواد اولیه و افزایش کیفیت پلت است. آسیاب چکشی یکی از تجهیزات متداول این بخش محسوب می‌شود.

مرحله پنجم: اختلاط و فرمولاسیون

تفاله آسیاب‌شده بر اساس نوع جیره با سایر مواد اولیه مانند ذرت، جو، کنجاله سویا، سبوس، نمک، مکمل‌های معدنی و ویتامینی، کربنات کلسیم و اسیدهای آمینه مخلوط می‌شود.

فرمولاسیون باید با توجه به نوع دام، سن، مرحله تولید و هدف تغذیه‌ای انجام شود.

مرحله ششم: پلت‌سازی و بسته‌بندی

در بسیاری از کارخانه‌های خوراک دام، مواد اولیه پس از اختلاط وارد دستگاه پلت می‌شوند. در این مرحله، مواد تحت فشار و بخار از قالب عبور کرده و به شکل دانه‌های استوانه‌ای درمی‌آیند.

پلت‌سازی باعث کاهش گردوغبار، کاهش پرت خوراک، بهبود حمل‌ونقل، افزایش خوش‌خوراکی و یکنواختی مصرف مواد مغذی می‌شود.

پس از خروج از دستگاه، پلت‌ها خنک شده و پس از الک و کنترل کیفیت، بسته‌بندی و انبار می‌شوند.

خلاصه مراحل صنعتی فرآوری تفاله جو به شرح جدول زیر است:

کنترل کیفیت و آزمایش‌های ضروری تفاله جو

کنترل کیفیت در تولید خوراک مبتنی بر تفاله جو اهمیت زیادی دارد. به دلیل رطوبت بالای ماده اولیه و احتمال آلودگی میکروبی، بررسی کیفیت باید در تمام مراحل تولید انجام شود.

مهم‌ترین آزمون‌های شیمیایی عبارت‌اند از:

• اندازه‌گیری پروتئین خام (CP)
• اندازه‌گیری چربی خام (EE)
• اندازه‌گیری فیبر خام (CF)
• تعیین خاکستر (Ash)
• اندازه‌گیری ماده خشک (DM)
• تعیین میزان کلسیم و فسفر
• اندازه‌گیری انرژی قابل متابولیسم در صورت نیاز

همچنین آزمون‌های میکروبی شامل شمارش کل باکتری‌ها، شمارش کپک و مخمر، بررسی سالمونلا و اندازه‌گیری مایکوتوکسین‌ها، به‌ویژه آفلاتوکسین، اهمیت زیادی دارند.

وجود مایکوتوکسین‌ها در خوراک می‌تواند موجب کاهش رشد، افت تولید شیر و تخم‌مرغ، تضعیف سیستم ایمنی و بروز مسمومیت در دام و طیور شود.

در محصول نهایی نیز باید رطوبت، اندازه ذرات، یکنواختی اختلاط، استحکام پلت، وزن مخصوص و کیفیت بسته‌بندی بررسی شود.

کاربرد تفاله جو در تغذیه دام و طیور چیست؟

تفاله جو به‌تنهایی یک خوراک کامل محسوب نمی‌شود و باید در کنار سایر مواد اولیه و بر اساس نیازهای تغذیه‌ای هر گونه مصرف شود.

گاوهای شیری: پروتئین و فیبر موجود در تفاله جو می‌تواند به تأمین بخشی از نیازهای تغذیه‌ای گاوهای شیری کمک کند. در صورت تنظیم صحیح جیره، استفاده از آن می‌تواند هزینه خوراک را کاهش داده و از سلامت شکمبه حمایت کند. میزان پیشنهادی مصرف معمولاً حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره است و در برخی شرایط با نظر متخصص تغذیه می‌تواند تا ۳۰ درصد افزایش یابد.

گاوهای پرواری: استفاده از تفاله جو در جیره گاوهای پرواری می‌تواند به کاهش هزینه خوراک، افزایش مصرف خوراک و بهبود عملکرد شکمبه کمک کند. میزان مصرف پیشنهادی حدود ۱۰ تا ۲۵ درصد ماده خشک جیره است.

گوسفند و بز: در تغذیه نشخوارکنندگان کوچک نیز می‌توان از تفاله جو به‌عنوان بخشی از جیره استفاده کرد. مقدار پیشنهادی در حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره است.

طیور: محدودیت اصلی استفاده از تفاله جو در جیره طیور، فیبر بالای آن است. مصرف بیش از حد ممکن است موجب کاهش رشد، کاهش انرژی قابل متابولیسم و افزایش ضریب تبدیل غذایی شود. در برخی مطالعات، استفاده از حدود ۲ تا ۱۰ درصد تفاله خشک بدون مشکل گزارش شده است. همچنین با استفاده از آنزیم‌ها و اصلاح فرمولاسیون، امکان افزایش میزان مصرف تا محدوده ۱۰ تا ۲۰ درصد وجود دارد؛ با این حال، مصرف بیش از ۲۰ درصد معمولاً توصیه نمی‌شود.

 تجهیزات مورد نیاز برای احداث واحد فرآوری تفاله جو

ظرفیت تولید و فناوری انتخاب‌شده، نوع تجهیزات مورد نیاز را تعیین می‌کند. یک خط صنعتی استاندارد معمولاً شامل تجهیزات زیر است:

• قیف تخلیه و نوار نقاله دریافت
• پرس مارپیچی یا تجهیزات آبگیری
• سیستم انتقال مواد
• خشک‌کن صنعتی
• آسیاب چکشی
• میکسر ریبون (Ribbon Mixer)
• دستگاه پلت‌ساز (Pellet Mill)
• خنک‌کن پلت
• الک ویبره
• تجهیزات توزین و بسته‌بندی
• سیلو و انبار سرپوشیده

تجهیزات جانبی مانند بویلر، مشعل، سیکلون جمع‌آوری گردوغبار، فن‌های صنعتی، کمپرسور هوا، باسکول و لیفتراک نیز بسته به ظرفیت کارخانه مورد نیاز خواهند بود.

روش‌های نگهداری و افزایش ماندگاری تفاله جو

تفاله جو تازه به دلیل رطوبت بالا، قابلیت نگهداری محدودی دارد. در شرایط معمول، بهتر است این محصول حداکثر ظرف ۲۴ تا ۷۲ ساعت مصرف شود؛ در هوای گرم این مدت حتی کوتاه‌تر خواهد بود.

برای نگهداری بلندمدت، خشک‌کردن تا رطوبت حدود ۱۰ درصد یکی از مناسب‌ترین روش‌هاست. در شرایط نگهداری مناسب، محصول خشک می‌تواند چندین ماه کیفیت خود را حفظ کند.

سیلوکردن نیز یکی دیگر از روش‌های نگهداری تفاله جو در دامداری‌های بزرگ است. در این روش، تفاله می‌تواند همراه با موادی مانند ذرت علوفه‌ای، یونجه و تفاله چغندر مخلوط و سیلو شود.

همچنین برای افزایش ماندگاری، استفاده از نگهدارنده‌هایی مانند اسید فرمیک، اسید پروپیونیک، کلسیم پروپیونات و سدیم فرمات قابل بررسی است. انتخاب نوع و مقدار مصرف این ترکیبات باید بر اساس شرایط محصول و الزامات فنی انجام شود.

 تحلیل اقتصادی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری

تولید خوراک دام از تفاله جو می‌تواند از نظر اقتصادی جذاب باشد؛ زیرا این محصول در بسیاری از کارخانه‌های مالت و ماءالشعیر به‌عنوان محصول جانبی تولید می‌شود و در مقایسه با برخی نهاده‌های اصلی، امکان تأمین آن با قیمت مناسب وجود دارد.

با این حال، سودآوری یک واحد فرآوری به چند عامل اساسی وابسته است:

فاصله از کارخانه تأمین‌کننده: هرچه فاصله واحد فرآوری از کارخانه تولید ماءالشعیر کمتر باشد، هزینه حمل تفاله مرطوب کاهش پیدا می‌کند.

هزینه خشک‌کردن: بخش مهمی از هزینه تولید مربوط به انرژی مصرفی در خشک‌کن است. استفاده از انرژی خورشیدی، توده زیستی و بازیافت حرارت می‌تواند به کاهش هزینه‌ها کمک کند.

ظرفیت تولید و بازار فروش: کارخانه‌های خوراک دام، گاوداری‌های صنعتی، دامداری‌های سنتی، مرغداری‌ها و واحدهای پرورش گوسفند و بز از مشتریان بالقوه این محصول هستند.

علاوه بر تولید خوراک دام، فرآوری تفاله جو می‌تواند زمینه استخراج ترکیبات زیست‌فعال، تولید آنزیم‌ها، محصولات تخمیری و مواد اولیه صنایع غذایی را نیز فراهم کند. این کاربردها امکان ایجاد ارزش افزوده بیشتر را در زنجیره فرآوری BSG به وجود می‌آورند.

چالش‌ها و ریسک‌های تولید صنعتی تفاله جو

با وجود مزایای متعدد، راه‌اندازی واحد فرآوری تفاله جو بدون چالش نیست. فساد سریع در صورت تأخیر در فرآوری، هزینه نسبتاً بالای خشک‌کردن، تغییرپذیری ترکیب شیمیایی بین کارخانه‌ها، احتمال آلودگی قارچی، هزینه حمل‌ونقل و ضرورت برخورداری از آزمایشگاه کنترل کیفیت از مهم‌ترین موانع این صنعت هستند.

همچنین نوسان قیمت نهاده‌های خوراک دام می‌تواند بر میزان تقاضا و سودآوری واحد فرآوری تأثیر بگذارد.

برای کاهش این ریسک‌ها، انتخاب محل مناسب احداث کارخانه، تأمین پایدار ماده اولیه، استفاده از فناوری متناسب با ظرفیت تولید، کنترل مستمر کیفیت و عقد قرارداد با خریداران عمده اهمیت زیادی دارد.

کلام آخر:

رعایت اصول بهداشتی در تمام مراحل دریافت، آبگیری، خشک‌کردن و بسته‌بندی تفاله جو، نقش مهمی در کاهش آلودگی‌های میکروبی و حفظ کیفیت محصول نهایی دارد. پاک‌سازی و ضدعفونی منظم تجهیزات، مخازن، نوارهای انتقال، کف و سطوح تماس با مواد اولیه می‌تواند به کنترل آلودگی‌های ثانویه و کاهش احتمال رشد میکروارگانیسم‌ها کمک کند. در این زمینه، اسید پراستیک یکی از ترکیبات مورد استفاده در برنامه‌های بهداشتی صنایع غذایی و فرآوری است. صنایع آرال شیمی نیز محصولات اسید پراستیک از جمله فوداسیب را برای کاربردهای ضدعفونی صنعتی عرضه می‌کند. انتخاب محصول و غلظت مصرف باید متناسب با نوع سطح، تجهیزات و دستورالعمل فنی آن انجام شود. لازم است توجه شود که کاربرد مستقیم ضدعفونی‌کننده روی تفاله جو یا سایر مواد اولیه خوراک دام، تنها در صورت تأیید صریح کاربرد موردنظر از سوی تولیدکننده و مراجع ذی‌صلاح مجاز است.