چگونه با بیماری جنون گاوی مقابله کنیم؟

جنون گاوی یا انسفالوپاتی اسفنجی‌شکل گاوی (Bovine Spongiform Encephalopathy – BSE) یکی از شناخته‌شده‌ترین بیماری‌های عصبی در گاوهاست که به‌دلیل عامل بیماری‌زایی بسیار متفاوتی به نام پریون ایجاد می‌شود. برخلاف باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها، پریون یک میکروارگانیسم زنده نیست؛ بلکه شکل غیرطبیعی یک پروتئین است که می‌تواند باعث تغییر شکل پروتئین‌های طبیعی در بافت عصبی شود. این بیماری پیشرونده و کشنده است و به‌طور عمده سیستم عصبی مرکزی گاو را درگیر می‌کند. اهمیت BSE تنها به سلامت دام محدود نمی‌شود؛ زیرا نوع کلاسیک بیماری با خطر انتقال به انسان و بروز نوعی بیماری نادر به نام واریانت بیماری کروتزفلد–یاکوب ارتباط دارد.

خبر مهم این است که با اجرای برنامه‌های کنترل خوراک، حذف بافت‌های پرخطر و نظارت دامپزشکی، میزان بروز BSE کلاسیک در جهان به‌شدت کاهش یافته است. در کانادا نیز این بیماری تحت نظارت رسمی قرار دارد و کانادا از سال ۲۰۲۱ توسط سازمان جهانی بهداشت حیوانات در رده کشورهای دارای ریسک ناچیز BSE قرار گرفته است.

همچنین بخوانید:

♣ آشنایی با انواع بیماری های دام؛ پیشگیری و درمان

♣ دیفتری دامی؛ بیماری عفونی قابل کنترل در گوساله‌ها و بره‌ها

جنون گاوی یا BSE چیست؟

BSE نوعی بیماری پریونی یا TSE (Transmissible Spongiform Encephalopathy) است. در این بیماری، پروتئین طبیعی پریون در بدن گاو به شکل غیرطبیعی تغییر ساختار می‌دهد. تجمع این پروتئین غیرطبیعی در بافت عصبی، به‌تدریج باعث تخریب سلول‌های مغزی و ایجاد تغییرات مشخص در بافت مغز می‌شود.

در مراحل پیشرفته، بافت مغز ظاهر اسفنجی پیدا می‌کند؛ به همین دلیل نام علمی بیماری «انسفالوپاتی اسفنجی‌شکل گاوی» انتخاب شده است.

BSE به دو شکل اصلی تقسیم می‌شود:

• BSE کلاسیک که شکل شناخته‌شده و مرتبط با اپیدمی‌های تاریخی است و عمدتاً توسط مصرف خوراک آلوده به پریون ایجاد می شود.
• BSE غیرمعمول یا Atypical که  بسیار نادر و عمدتاً در گاوهای مسن بچشم می خورد و احتمالاً به‌صورت خودبه‌خودی ایجاد می‌شود.

بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت حیوانات، BSE کلاسیک عمدتاً از طریق مصرف خوراک آلوده منتقل می‌شود، در حالی که BSE غیرمعمول در جمعیت گاوها با نرخ بسیار پایین و احتمالاً به‌صورت خودبه‌خودی رخ می‌دهد.

جنون گاوی چگونه منتقل می‌شود؟

مهم‌ترین مسیر انتقال BSE کلاسیک، مصرف خوراک آلوده به پروتئین‌های حیوانی حاوی پریون است. در گذشته، استفاده از برخی فرآورده‌های پروتئینی حاصل از نشخوارکنندگان در خوراک دام نقش مهمی در گسترش بیماری داشت.

در صورت ورود پریون به زنجیره خوراک، گاو می‌تواند آن را از طریق خوراک مصرف کند. پریون سپس در بدن تجمع پیدا کرده و پس از یک دوره کمون طولانی، علائم عصبی بیماری ظاهر می‌شوند.

نکته مهم این است که دوره کمون BSE می‌تواند چندین سال باشد و WOAH آن را حدود دو تا بیش از ده سال گزارش می‌کند. به همین دلیل، شناسایی بیماری صرفاً بر اساس مشاهده علائم اولیه دشوار است.

آیا BSE از یک گاو به گاو دیگر منتقل می‌شود؟

BSE کلاسیک مانند بیماری‌هایی نظیر آنفلوانزا یا تب برفکی، یک بیماری با انتقال مستقیم سریع بین دام‌ها نیست. مسیر اصلی آن، ورود عامل بیماری به زنجیره خوراک است.

بنابراین کنترل مواد اولیه خوراک، جلوگیری از ورود بافت‌های پرخطر به خوراک دام و جلوگیری از آلودگی متقاطع اهمیت بسیار بیشتری از صرفاً ضدعفونی روزمره محیط در کنترل BSE دارد.

علائم جنون گاوی در گاو

علائم BSE عمدتاً مربوط به سیستم عصبی هستند و معمولاً به‌تدریج پیشرفت می‌کنند. ممکن است در ابتدا تغییرات رفتاری یا حرکتی خفیف باشند و به مرور شدیدتر شوند.

مهم‌ترین علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• تغییر غیرطبیعی رفتار و خلق‌وخو
• ترس یا واکنش شدید به صدا و لمس
• بی‌قراری و اضطراب
• مشکل در راه رفتن
• عدم هماهنگی حرکات بدن
• تلوتلو خوردن و زمین خوردن
• اختلال در ایستادن
• حرکات غیرطبیعی سر و بدن
• کاهش وضعیت عمومی بدن
• پیشرفت تدریجی علائم عصبی و در نهایت مرگ

البته وجود یک یا چند علامت عصبی به‌تنهایی به معنی ابتلای دام به BSE نیست؛ بسیاری از بیماری‌های عصبی و متابولیکی می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. تشخیص قطعی BSE نیازمند بررسی آزمایشگاهی بافت مغز پس از مرگ حیوان است.

تشخیص جنون گاوی چگونه انجام می‌شود؟

یکی از مشکلات مهم BSE این است که آزمایش قطعی برای تشخیص بیماری در حیوان زنده وجود ندارد. دامپزشک می‌تواند بر اساس سن دام، سابقه، علائم عصبی و شرایط گله به بیماری مشکوک شود، اما تشخیص نهایی با بررسی نمونه بافت مغز در آزمایشگاه انجام می‌شود.

روش‌های آزمایشگاهی می‌توانند شامل آزمون‌های ایمنی‌شیمیایی، Western blot، روش‌های سریع تشخیص پریون و سایر روش‌های تخصصی باشند.

به همین دلیل، پایش و گزارش دام‌های دارای علائم غیرطبیعی بخش مهمی از برنامه‌های کنترل BSE است.

آیا جنون گاوی درمان دارد؟

در حال حاضر درمان یا واکسن مؤثری برای BSE وجود ندارد. از آنجا که بیماری پیشرونده و کشنده است، تمرکز برنامه‌های کنترل بر جلوگیری از ورود پریون به زنجیره خوراک، شناسایی دام‌های مشکوک، حذف صحیح مواد پرخطر و جلوگیری از آلودگی زنجیره غذایی است.

بنابراین در BSE، پیشگیری بسیار مهم‌تر از درمان است.

نقش خوراک دام در پیشگیری از جنون گاوی

یکی از مهم‌ترین درس‌های اپیدمی‌های تاریخی BSE این است که کنترل خوراک می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل بیماری داشته باشد.

در کانادا، تغذیه نشخوارکنندگان با بسیاری از پروتئین‌های مشتق‌شده از پستانداران از سال ۱۹۹۷ ممنوع شد و اقدامات تکمیلی برای کنترل مواد پرخطر و جلوگیری از آلودگی متقاطع نیز اجرا شد. همچنین مواد موسوم بهSRM که بیشترین خطر تجمع پریون را دارند، از زنجیره غذایی و خوراکی حذف می‌شوند.

بنابراین در یک گاوداری یا زنجیره تولید خوراک، موارد زیر اهمیت زیادی دارند:

آیا ضدعفونی می‌تواند جنون گاوی را از بین ببرد؟

اینجا باید یک تفاوت بسیار مهم میان ضدعفونی معمول دامداری و غیرفعال‌سازی پریون قائل شد. پریون BSE در برابر بسیاری از روش‌های معمول ضدعفونی بسیار مقاوم است. حرارت معمول، الکل، فرمالین و بسیاری از ضدعفونی‌کننده‌های رایج نمی‌توانند به‌طور قابل اعتماد پریون را غیرفعال کنند. دستورالعمل‌های رسمی کانادا برای تجهیزات و سطوحی که مشخصاً در معرض پریون قرار گرفته‌اند، استفاده از هیپوکلریت سدیم با ۲٪ کلر آزاد یا هیدروکسید سدیم ۲ مولار و زمان تماس مناسب را توصیه می‌کنند. بنابراین نباید تصور کرد که یک ضدعفونی‌کننده عمومی فارم، به‌تنهایی قادر به نابودی پریون BSE است.

اما این موضوع به معنی بی‌اهمیت بودن بهداشت و ضدعفونی در گاوداری نیست.

نقش ضدعفونی در مدیریت بهداشت گاوداری

اگرچه ضدعفونی معمول، جایگزین برنامه کنترل BSE نیست، اما نظافت و ضدعفونی صحیح محیط گاوداری، سالن شیردوشی، تجهیزات، آب و سطوح برای کنترل بسیاری از عوامل بیماری‌زای دیگر اهمیت بسیار زیادی دارد.

باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا می‌توانند از طریق سطوح، تجهیزات، کف سالن، آب، ابزار و تماس بین دام‌ها منتقل شوند. به همین دلیل، یک برنامه مؤثر شست‌وشو + ضدعفونی می‌تواند بار میکروبی محیط را کاهش داده و به حفظ سلامت گله کمک کند.

در این مرحله، محصولات ضدعفونی‌کننده باید بر اساس عامل هدف، سطح موردنظر، غلظت مصرفی، زمان تماس و دستورالعمل سازنده انتخاب شوند.

کلام آخر:

جنون گاوی یا BSE یکی از بیماری‌های مهم و پیچیده دامپزشکی است که عامل آن، برخلاف بسیاری از بیماری‌های عفونی، یک پریون مقاوم است. نبود واکسن و درمان مؤثر باعث شده است که پیشگیری، کنترل خوراک دام، حذف مواد پرخطر، ردیابی دام‌ها و پایش دام‌های دارای علائم عصبی، مهم‌ترین ابزارهای کنترل این بیماری باشند. صنایع آرال شیمی با ارائه محصولاتی مانند داموسیب بر پایه ۵٪ پراستیک اسید برای ضدعفونی محیط‌های دام و طیور، آرال گلوتار و آرال بنزال،جرماسید، سیلور پراکسیدین پلاس، سیف تیت گارد و شوینده‌های تخصصی تجهیزات شیردوشی می‌تواند بخشی از برنامه جامع بهداشت و امنیت زیستی واحدهای دامپروری را تأمین کند.