ید چیست و چه کاربردهایی دارد؟

کشف ید به طور اتفاقی در اوایل قرن نوزدهم انجام شد. در سال 1811، برنارد کورتوا، شیمیدان فرانسوی، در حین استخراج نمک های سدیم لازم برای تولید باروت، بخار بنفش غیرمعمولی را مشاهده کرد که از خاکستر جلبک دریایی تیمار شده با اسید سولفوریک به وجود می آمد. امروزه، ید دارای طیف شگفت انگیزی از کاربردها در صنایع مختلف است. در این مقاله می آموزیم خواص ضدعفونی یدوفور و ید در صنایع گوناگون کدام است و فرق یدوفور با ید چیست؟ در ادامه، به معرفی برخی از کاربردهای ید می پردازیم.

همچنین بخوانید:

♣ کلرهگزیدین چیست؟

♣ آشنایی با انواع مواد ضدعفونی کننده؛ کاربردها، مزایا و معایب

ید چیست؟

ید عنصری، یک ماده خاکستری، بلوری و غیرفلزی است که به گروه عناصر هالوژن تعلق دارد. هالوژن ها – که شامل کلر، برم و فلوئور هستند – عناصر بسیار واکنش پذیر هستند، بنابراین ید همیشه به عنوان ترکیبی با ماده دیگری مانند فلز استفاده می شود. هنگامی که حرارت داده می شود، کریستال های ید تبخیر یا تصعید می شوند و به گازی بنفش رنگ تبدیل می شوند. ید به مقدار کمی در نمک و نیترات سدیم و به صورت یون در اقیانوس ها وجود دارد. ید برای بسیاری از اشکال حیات ضروری است و بیشتر موجودات زنده حاوی مقادیر کمی ید هستند.

خواص فیزیکی-شیمیایی ید

ید یک عنصر غیرفلزی، سمی و فرار با واکنش پذیری کم است. PVP به الیافی پلیمریزه می‌شود که در غشاهای تصفیه آب استفاده می‌شوند، زیرا یون‌های ید می‌توانند یون‌های هیدروژن را از مولکول‌های آب جدا کرده و گاز هیدروژن ایجاد کنند. نقطه ذوب آن 254 درجه سانتیگراد و نقطه جوش 314 درجه سانتیگراد در فشار معمولی اتمسفر است. اگرچه از آب سنگین تر است، اما آنقدر سمی نیست که بتوان آن را یک فلز سنگین در نظر گرفت.

انواع ید چیست؟

انواع ید و مشتقات آن نقش مهمی در تولید مواد ضدعفونی‌کننده، مکمل‌های غذایی، ترکیبات دارویی و فرآیندهای شیمیایی ایفا می‌کنند. به طور کلی، ید به دو دسته اصلی مشتقات معدنی و مشتقات آلی تقسیم می‌شود که هرکدام کاربردها و ویژگی‌های خاص خود را دارند.

انواع اصلی شناخته شده ید عبارتند از:

الف) مشتقات معدنی ید

مشتقات معدنی ید از طریق فرآیند کاهش یا اکسیداسیون ید تولید می‌شوند و از مهم‌ترین ترکیبات مورد استفاده در صنایع غذایی، دارویی و پزشکی به شمار می‌روند. این ترکیبات معمولا برای تولید مکمل‌های حاوی ید، غنی‌سازی مواد غذایی و درمان کمبود ید در بدن انسان استفاده می‌شوند. یکی از رایج‌ترین انواع این ترکیبات، یدات‌ها هستند که پایداری بالایی در دمای اتاق دارند و به همین دلیل در بسیاری از فرمولاسیون‌های صنعتی و دارویی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در فرآیند تولید یدات‌ها، ید طی واکنش اکسیداسیون به اسید یونی تبدیل می‌شود و سپس محلول حاصل از طریق اکسیداسیون الکترولیتی یا خنثی‌سازی با استفاده از اکسیدها پایدار می‌شود. البته این ترکیبات در دماهای بسیار بالا یا هنگام احتراق ممکن است بخشی از اکسیژن خود را از دست بدهند. مشتقات معدنی ید به دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی و تأثیر مثبت بر سلامت تیروئید، در صنایع بهداشتی و درمانی کاربرد گسترده‌ای دارند.

ب) مشتقات آلی ید

مشتقات آلی ید شامل ترکیباتی هستند که در ساختار آن‌ها عناصر آلی مانند اتیل، متیل و سایر مشتقات آلیفاتیک وجود دارد. این ترکیبات در شیمی آلی اهمیت بسیار زیادی دارند و در تولید داروها، مواد شیمیایی تخصصی و ترکیبات پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند. بسیاری از مواد دارویی، مواد حاجب پزشکی و ترکیبات ضدعفونی‌کننده پیشرفته بر پایه مشتقات آلی ید تولید می‌شوند.

کاربرد اصلی مشتقات آلی ید در صنایع داروسازی و پزشکی است؛ زیرا این ترکیبات می‌توانند در تولید داروهای ضدعفونی‌کننده، مواد تصویربرداری پزشکی و برخی ترکیبات درمانی نقش مؤثری داشته باشند. علاوه بر این، برخی مشتقات آلی ید به دلیل خواص شیمیایی ویژه، در تحقیقات آزمایشگاهی و سنتز ترکیبات پیشرفته شیمیایی نیز استفاده می‌شوند.

کاربردهای ید چیست؟

ید یک ریز مغذی ضروری است که کاربردهای زیادی در صنایع دارد. کاربردهای عمده ید از تولید نمک یددار گرفته تا ایجاد پلی وینیل پیرولیدون (PVP) و آلکیل یدیدها می باشد. با اینکه تطبیق پذیری و خواص گندزدایی ید، فراتر از کاربردهای زیر است، برخی از رایج ترین کاربردهای آن به شرح زیر است:

الف) مراقبت های بهداشتی و درمانی:

• نمک های ید دار، بعنوان مواد مغذی ضروری به نمک سفره اضافه می شوند تا از کمبود ید جلوگیری کنند، زیرا برای عملکرد غده تیروئید بسیار مهم هستند.
• برخی از ترکیبات ید به آسانی اشعه ایکس را جذب می کنند و چون ماده کنتراست رادیویی هستند، برای تصویربرداری اشعه ایکس بسیار ارزشمند هستند.
• ایزوتوپ های ید رادیواکتیو سلول های سرطانی تیروئید را هدف قرار داده و از بین می برند. لذا برای درمان سرطان تیروئید بکار می روند.

ب) صنایع شیمیایی:

• ید و ترکیبات آن به عنوان کاتالیزور در واکنش های تولید لاستیک مصنوعی، اسید استیک و برخی پلیمرها عمل می کنند.
• در فرآوری چوب، ید به تبدیل رزین، روغن بلند و سایر محصولات جانبی چوب به اشکال پایدارتر کمک می کند.

ج) داروها و خوراک دام:

• ید، یکی از عناصر به کار رفته در داروهای مختلف است. همچنین، یکی از کاربردهای آن در محلول های ضدعفونی زخم ها و پستان دام است.
• ید بعنوان مکمل های خوراک دام و برای اطمینان از عملکرد مناسب تیروئید در دام، به خوراک دام اضافه می شود.

همچنین بخوانید:

♣ اهمیت استفاده از ضدعفونی کننده جهت کنترل ورم پستان گاو

♣ لزوم استفاده از تیت گارد در سلامت پستان گاو

د) سایر صنایع:

• ید در تولید رنگ ها و رنگدانه های زنده و پایدار برای مواد غذایی، داروها و لوازم آرایشی مانند اریتروزین (رنگ قرمز) استفاده می شود.
• تک بلورهای یدیدهای فلز قلیایی در تجهیزات الکترونیکی مانند شمارنده‌های سوسوزن و آشکارسازهای نوترونی استفاده می‌شوند.
• از ید نقره در ساخت فیلم های عکاسی استفاده می شود. همچنین، نقشی تاریخی در تکنیک‌های اولیه عکاسی مانند داگرئوتیپ بازی کرد.
• به عنوان یک معرف در آزمایشگاه ها برای انجام تکنیک های تحلیلی استفاده می شود.
• از آن، به عنوان قرص تصفیه آب استفاده می شود.
• در تولید پلی وینیل کلراید و پلاستیک هایی مانند پلی استایرن و پلی وینیلیدین کلراید استفاده می شود. همچنین برای ساخت محصولات لاستیکی مانند کش، لباس، کفش و لاستیک بکار می رود.

یدوفور چیست؟

یدوفور نوعی ترکیب ضدعفونی‌کننده بر پایه ید است که برخلاف تصور بسیاری از افراد، از ید خالص تشکیل نشده است. این ماده در واقع ترکیبی از ید و یک عامل حل‌کننده یا حامل شیمیایی مانند سورفکتانت‌ها و پلیمرهای محلول در آب است. یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع یدوفور، پوویدون ید (Povidone-Iodine) است که در آن ید با پلی وینیل پیرولیدون ترکیب می‌شود. این ترکیب باعث افزایش حلالیت ید در آب، کاهش تحریک پوستی و آزادسازی کنترل‌شده ید می‌شود.

مکانیسم عملکرد یدوفور به این صورت است که عامل حامل، بخش عمده ید را در ساختار خود نگه می‌دارد و تنها مقدار کمی از آن را به‌تدریج آزاد می‌کند. این آزادسازی آهسته و پایدار سبب می‌شود خاصیت ضدعفونی‌کنندگی ید برای مدت طولانی‌تری حفظ شود و میکروارگانیسم‌ها، باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها به‌صورت مؤثرتری از بین بروند. به همین دلیل، یدوفورها نسبت به ید خالص ماندگاری و ایمنی بیشتری در فرآیندهای ضدعفونی دارند.

کاربردهای یدوفور چیست؟

امروزه یدوفور در صنایع پزشکی، داروسازی، دامپزشکی، صنایع غذایی و سیستم‌های بهداشتی کاربرد گسترده‌ای دارد. از این ترکیب برای ضدعفونی کردن پوست قبل از جراحی، شست‌وشوی زخم‌ها، ضدعفونی تجهیزات پزشکی و همچنین کنترل آلودگی‌های میکروبی در صنایع مختلف استفاده می‌شود. قدرت ضدعفونی بالا، پایداری مناسب و کاهش حساسیت پوستی از مهم‌ترین مزایای استفاده از یدوفور به شمار می‌روند.

یدوفور نوعی ضدعفونی کننده است و در مقایسه با ید خالص، مزیت های زیادی دارد. برای پوست و چشم ها کمتر تحریک می شود، لکه کمتری دارد و در حضور مواد آلی مانند خون یا چرک موثر باقی می ماند. یودوفور به دلیل ایمنی و اثربخشی، کاربردهای وسیعی دارد. برخی از این کاربردها عبارتند از:

• تنظیمات پزشکی: ضد عفونی کردن پوست قبل از تزریق، تمیز کردن زخم ها و ضدعفونی کردن سطح عمومی. برخی از محلول های یدوفور رقیق شده را می توان برای ضد عفونی کردن زخم، بریدگی های جزئی و خراش ها استفاده کرد.
• دامپزشکی: کاربردهای مشابهی مانند پزشکی انسانی برای حیوانات.
• صنایع غذایی: ضدعفونی سطوح و تجهیزات در تاسیسات فرآوری مواد غذایی.

خواص ضدعفونی یدوفور و ید چیست؟

یدوفور یک ضدعفونی کننده شناخته شده با طیف وسیعی از فعالیت است، به این معنی که در برابر طیف وسیعی از میکروارگانیسم ها موثر است. خواص ضدعفونی کنندگی آن به شرح زیر است:

1. مکانیسم عمل ضدعفونی یدوفور و ید:

ید و ترکیباتی مانند یدوفور از مؤثرترین مواد ضدعفونی‌کننده هستند که با روش‌های مختلف باعث از بین رفتن میکروب‌ها و عوامل بیماری‌زا می‌شوند. اگرچه مکانیسم دقیق عملکرد ید به‌طور کامل مشخص نیست، اما تحقیقات نشان می‌دهد این ماده از چندین مسیر مختلف به سلول‌های میکروبی آسیب وارد می‌کند. در جدول زیر، مکانیسم های مختلف نشان داده میشود:

2. عوامل موثر بر اثربخشی ید:

عوامل متعددی می توانند بر اثربخشی ید، به عنوان یک ضد عفونی کننده تأثیر بگذارند. این پارامترها عبارتند از:

• غلظت: غلظت بالاتر ید عموماً منجر به ضدعفونی سریعتر و کاملتر می شود.
• زمان قرار گیری در معرض (تایم اکسپوژر): میکروب ها باید برای مدت زمان کافی با ید در تماس باشند تا از بین بروند.
• مواد آلی: خون، چرک و سایر مواد آلی می توانند با جذب ید، اثربخشی ید را کاهش دهند.
• سطح pH : ید در محلول های کمی اسیدی حدود پی اچ 6-5 بهترین عملکرد را دارد.

کلام آخر:

ید چیست؟ تنها حدود 3 درصد از کل ید روی زمین برای مصرف انسان در نظر گرفته شده است. این مقدار، حاوی مقدار کمی مواد مغذی است می تواند سلامت را برای بهتر شدن بهبود بخشد. یکی از مهم‌ترین کاربردهای ید و یدوفور در دامپزشکی، استفاده از آن برای ضدعفونی و محافظت از پستان گاو در دامداری‌ها است. این ترکیبات نقش مهمی در پیشگیری از بیماری ورم پستان یا ماستیت دارند که یکی از شایع‌ترین بیماری‌های دامی محسوب می‌شود. در همین راستا، صنایع آرال شیمی محصول . سیف تیت گارد را بر پایه ید تولید کرده است که برای ضدعفونی و محافظت از پستان دام استفاده می‌شود. همچنین محصول بتادیپ که نوعی محلول رقیق‌شده پوویدون آیداین است، برای ضدعفونی زخم‌ها و جلوگیری از عفونت در دام‌ها کاربرد گسترده‌ای دارد.

⇐ ویرایش شده در ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵