پرورش مرغ ارگانیک؛ اصول بهداشت، ضدعفونی و امنیت زیستی سالن مرغداری

پرورش مرغ ارگانیک تنها به استفاده از خوراک ارگانیک یا دسترسی مرغ‌ها به فضای باز محدود نمی‌شود. سلامت گله، کیفیت آب و خوراک، مدیریت بستر، تهویه مناسب، کنترل عوامل بیماری‌زا و رعایت اصول امنیت زیستی در مرغداری نیز بخش مهمی از یک سیستم موفق پرورش طیور هستند. در سیستم‌های پرورش مرغ ارگانیک، پیشگیری از بیماری اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا استفاده روتین و پیشگیرانه از برخی داروها و مواد درمانی می‌تواند تحت مقررات ارگانیک محدود یا ممنوع باشد. به همین دلیل، مدیریت صحیح سالن و کاهش فشار عوامل بیماری‌زا باید از اولویت‌های اصلی مرغدار باشد.

در این مقاله با مهم‌ترین اصول بهداشت سالن مرغداری، امنیت زیستی، مدیریت بستر و ضدعفونی در فارم پرورش مرغ ارگانیک آشنا می‌شویم و در پایان، به نقش ضدعفونی‌کننده‌ها در برنامه بهداشتی مرغداری می‌پردازیم.

مقالات مرتبط:

♣ آموزش مراحل پرورش مرغ

♣ پیشگیری از بیماری های واگیردار طیور

مرغ ارگانیک چیست؟

مرغ ارگانیک به طیوری گفته می‌شود که مطابق الزامات و استانداردهای کشاورزی ارگانیک پرورش داده می‌شوند. این الزامات بسته به کشور، استاندارد و نهاد گواهی‌کننده می‌تواند متفاوت باشد؛ بنابراین نمی‌توان یک مجموعه قانون واحد را برای تمام فارم‌های ارگانیک در سراسر جهان در نظر گرفت.

با این حال، سیستم‌های پرورش ارگانیک معمولاً بر اصولی مانند موارد زیر تأکید دارند:

• استفاده از خوراک مطابق با الزامات تولید ارگانیک
• فراهم کردن شرایط مناسب برای سلامت و رفاه حیوان
• دسترسی به فضای باز در مواردی که استاندارد مربوطه آن را الزامی می‌داند
• کاهش وابستگی به درمان‌های دارویی روتین
• استفاده مسئولانه از منابع طبیعی
• پیشگیری از بیماری از طریق مدیریت مناسب فارم
• رعایت الزامات مربوط به رفاه و تراکم گله

بنابراین، مرغ ارگانیک صرفاً مرغی نیست که در فضای باز نگهداری شود؛ بلکه کل زنجیره تولید، از خوراک و مدیریت گله تا بهداشت و مراقبت‌های دامپزشکی، باید با استاندارد مورد نظر مطابقت داشته باشد.

شرایط پرورش مرغ ارگانیک در فارم

فارم مرغ ارگانیک، باید توسط یک سازمان گواهی‌دهنده ارگانیک تایید شود تا اطمینان حاصل شود که آنها با استانداردهای ارگانیک، مطابقت دارند. این استانداردها عموماً شامل موارد زیر هستند:

۱. تغذیه ارگانیک: مرغ‌های ارگانیک با تغذیه ارگانیک که فاقد سموم شیمیایی مصنوعی مانند کود شیمیایی، علف‌کش‌ها و همچنین آفت‌کش‌ها می‌باشد، پرورش داده می‌شوند.

۲. عدم استفاده از آنتی‌بیوتیک و هورمون رشد: مرغ‌های ارگانیک بدون استفاده از آنتی‌بیوتیک و هورمون‌های رشد که در کشاورزی معمولی برای تقویت رشد و جلوگیری از بیماری‌ها استفاده می‌شوند، پرورش می‌یابند.

۳. دسترسی به فضای باز: مرغ‌های ارگانیک معمولاً به فضای باز دسترسی دارند، که این به آنها اجازه می‌دهد تا رفتارهای طبیعی مانند جستجوی غذا، خاک‌خوردن و خراشیدن را انجام دهند.

۴. شرایط زندگی طبیعی: رویکردهای کشاورزی ارگانیک به شرایط طبیعی برای مرغ‌ها مانند فضای کافی برای حرکت، آب تمیز و پوشش مناسب، اهمیت می‌دهند.

شرایط سالن پرورش مرغ ارگانیک

سالن مرغداری باید محیطی فراهم کند که سلامت، رفاه و رفتار طبیعی پرندگان را تا حد امکان پشتیبانی کند. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

۱. تهویه مناسب

تهویه مناسب یکی از مهم‌ترین عوامل در بهداشت سالن مرغداری است. تجمع رطوبت، گردوغبار و گازهایی مانند آمونیاک می‌تواند کیفیت هوای سالن را کاهش داده و شرایط نامناسبی برای سلامت دستگاه تنفسی پرندگان ایجاد کند.

تهویه باید به گونه‌ای باشد که:

• رطوبت اضافی از سالن خارج شود.
• بستر بیش از حد مرطوب نشود.
• هوای تازه به اندازه کافی وارد سالن شود.
• جریان هوا باعث ایجاد استرس سرمایی برای پرندگان نشود.
• غلظت گازهای نامطلوب در محدوده مناسب نگه داشته شود.

۲. مدیریت بستر

بستر مرطوب یکی از عوامل مهم ایجاد مشکلات بهداشتی در سالن مرغداری است. رطوبت بالا می‌تواند شرایط مناسبی برای رشد برخی عوامل بیماری‌زا ایجاد کند و کیفیت زندگی پرندگان را کاهش دهد.

برای مدیریت بهتر بستر باید:

• نشتی آبخوری‌ها به سرعت برطرف شود.
• قسمت‌های خیس بستر مرتباً جمع‌آوری یا تعویض شوند.
• سیستم تهویه به‌درستی تنظیم شود.
• تراکم گله متناسب با ظرفیت سالن باشد.
• نقاط تجمع رطوبت به‌طور مرتب بررسی شوند.

بهداشت آب و خوراک در پرورش مرغ ارگانیک

آب آشامیدنی یکی از مهم‌ترین مسیرهای احتمالی ورود و انتشار آلودگی در فارم است. حتی اگر خوراک گله کیفیت مناسبی داشته باشد، آب آلوده می‌تواند سلامت گله را تحت تأثیر قرار دهد.

به همین دلیل، برنامه بهداشتی باید شامل موارد زیر باشد:

• بررسی منظم کیفیت آب
• تمیز کردن مخازن و خطوط آب‌رسانی
• جلوگیری از تجمع رسوبات و مواد آلی در خطوط آب
• بررسی نشتی آبخوری‌ها
• جلوگیری از تماس پرندگان وحشی و جوندگان با خوراک
• نگهداری خوراک در محل خشک و محافظت‌شده

ظروف خوراک و آب نیز باید به صورت منظم بررسی و تمیز شوند. باقی‌مانده خوراک و مواد آلی می‌توانند محیط مناسبی برای رشد و انتقال برخی میکروارگانیسم‌ها ایجاد کنند. در مقاله معرفی انواع آبخوری، دانخوری و بسترها در مرغداری میتوانید، استانداردهای لازم برای سالن پرورش خود را بیابید.

نکات مهم در فارم پرورش مرغ ارگانیک

آزادی حرکت، بخش مهمی از پرورش مرغ ارگانیک است. مرغ های تخم گذار بر روی بسترهای سست نگه داشته می شوند و غالباً کف یا لایه های سنگ فرش شده نیز دارند. موارد زیر در پرورش مرغ ارگانیک باید رعایت گردد:

• مرغ های ارگانیک در طول فصل گرم به یک فضای باز دسترسی دارند. این منطقه در فضای باز باید عمدتاً با چمن یا انواع دیگر پوشش گیاهی پوشانده شود. به این معنی که استفاده از یک منطقه مرتعی دائمی دشوار است. برای گله های کوچکتر، محلول غالباً نوعی از مرغ های متحرک است که می توانند در فواصل منظم به مراتع جدید منتقل شوند.
• برای مزارع بزرگتر می توان از چرای بلوک استفاده کرد. یعنی تقسیم مرتع به نوارها یا بخشهای کوچکتر و متناوب بین آن ها برای تشویق مرغ ها برای استفاده از کل منطقه در فضای باز، تهیه بوته ها یا انواع دیگر پناهگاه حائز اهمیت است. این عمل باعث می شود مرغ ها به احتمال کمتری طعمه پرندگان قرار گیرند.
• چرای بیرون نیز برای انواع دیگر مرغ ها مورد نیاز است. علاوه بر این، بوقلمون ها باید به کاهوها دسترسی داشته باشند. اردک ها و غازها باید در فصل گرما به استخرهای آب دسترسی داشته باشند.

عدم استفاده از آنتی بیوتیک در فارم پرورش مرغ ارگانیک

استفاده روتین از هر نوع آنتی بیوتیک یا شیمی درمانی در کشاورزی ارگانیک مجاز نیست. این بدان معنی است که آنتی باکتری ها، یعنی داروهایی که برای جلوگیری از شیوع بیماری کوکسیدیوز بیماری انگلی استفاده می شود، نمی توانند بطور معمول برای طیور معمولی مورد استفاده قرار گیرند. در حال حاضر، واکسیناسیون در حال استفاده است. قوانین مربوط به فارم پرورش مرغ ارگانیک، اجازه واکسیناسیون معمول را می دهند.

بیماری‌های مهم در مرغداری ارگانیک

یکی از چالش‌های مهم در پرورش مرغ ارگانیک، پیشگیری و کنترل بیماری‌هاست.

۱. کوکسیدیوز

کوکسیدیوز یکی از بیماری‌های انگلی مهم در طیور است که به‌ویژه می‌تواند پرندگان جوان را تحت تأثیر قرار دهد. رطوبت بالای بستر و مدیریت نامناسب محیط می‌تواند شرایط را برای انتقال و تداوم چرخه عوامل ایجادکننده بیماری مساعد کند. بنابراین مدیریت بستر، تراکم مناسب، نظافت و برنامه پیشگیری متناسب با نظر دامپزشک اهمیت زیادی دارد. امروز، یک واکسن مناسب و ایمن تقریباً برای کلیه مرغ های ارگانیک تخم گذار (و همچنین برای بسیاری از گله های مرغ معمولی) استفاده می شود. برای مرغ های ارگانیک گوشتی، که به دلیل دوره رشد کوتاه و سریع، باید خیلی زود واکسن کارآمد دریافت کنند.

۲. سالمونلا

سالمونلا از جمله عوامل بیماری‌زایی است که علاوه بر سلامت گله، از دیدگاه ایمنی مواد غذایی نیز اهمیت دارد.

راه‌های احتمالی ورود و انتقال سالمونلا شامل مواردی مانند:

• خوراک آلوده
• آب آلوده
• جوندگان
• پرندگان وحشی
• تجهیزات آلوده
• کفش و لباس کارکنان
• انتقال آلودگی بین سالن‌ها

است. به همین دلیل، کنترل سالمونلا تنها با ضدعفونی سالن انجام نمی‌شود و باید به‌عنوان بخشی از یک برنامه جامع امنیت زیستی در نظر گرفته شود.

۳. کمپیلوباکتر

کمپیلوباکتر نیز در صنعت طیور اهمیت زیادی دارد، به‌خصوص از منظر ایمنی مواد غذایی. کاهش احتمال آلودگی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی، بهداشتی و امنیت زیستی است.

آیا مرغ ارگانیک نباید واکسن یا دارو دریافت کند؟

یکی از تصورات اشتباه درباره پرورش ارگانیک این است که مرغ ارگانیک نباید هیچ نوع مراقبت دامپزشکی یا واکسیناسیونی دریافت کند.

در واقع، سلامت و رفاه حیوانات همچنان اهمیت اساسی دارد و مقررات ارگانیک می‌توانند استفاده از برخی داروها، درمان‌ها یا واکسن‌ها را تحت شرایط مشخص تنظیم کنند.

بنابراین تصمیم‌گیری درباره واکسیناسیون و درمان باید بر اساس موارد زیر صورت گیرد:

• مقررات استاندارد ارگانیک مورد استفاده
• وضعیت سلامت گله
• نظر دامپزشک
• الزامات نهاد گواهی‌کننده

ارگانیک بودن به معنی رها کردن گله بدون مراقبت پزشکی نیست؛ بلکه به معنی رعایت چارچوب مشخص تولید ارگانیک در کنار حفظ سلامت و رفاه حیوان است.

مدیریت پزشکی و مراقبت بهداشتی در فارم پرورش مرغ ارگانیک

قوانین مربوط به کشاورزی ارگانیک به وضوح بیان می کند که حیواناتی که علائم بیماری یا آسیب را نشان می دهند، باید فوراً مشخص شوند و از مراقبت های لازم برخوردار شوند. نکات بهداشتی و درمانی در سالن های پرورش مرغ ارگانیک به شرح زیر است:

• کرم زدایی (استفاده از مواد آلی/داروها)
• مکمل ویتامین ها و مواد معدنی با استفاده از معجون.
• جمع آوری منظم کود و فضولات
• تهویه خوب (گردش هوا)
• اطمینان حاصل کردن با بررسی منظم سلامت و وضعیت جوجه ها
• دور انداختن جوجه های آلوده به ویژه آفات طیور  و بیماری های مسری

بیشتر بخوانید:

♣ کنه مرغی و روش های درمان آن

♣ بیماری مشترک انسان و حیوان؛ تهدیدی برای سلامت انسان، دام و حیوانات خانگی

امنیت زیستی در فارم پرورش مرغ ارگانیک چیست؟

امنیت زیستی یا Biosecurity مجموعه اقداماتی است که برای جلوگیری از ورود عوامل بیماری‌زا به فارم و کاهش انتشار آن‌ها در داخل گله انجام می‌شود.

در فارم‌های ارگانیک، اهمیت امنیت زیستی بیشتر می‌شود؛ زیرا پیشگیری از بیماری باید تا حد امکان پیش از بروز علائم و نیاز به درمان انجام شود.

یک برنامه امنیت زیستی مناسب باید سه هدف اصلی داشته باشد:

1. جلوگیری از ورود عامل بیماری‌زا به فارم
2. جلوگیری از انتقال عامل بیماری‌زا بین سالن‌ها
3. جلوگیری از انتشار بیماری از فارم به محیط اطراف

الف) کنترل رفت‌وآمد افراد

کارگران، دامپزشکان، رانندگان و بازدیدکنندگان می‌توانند به‌صورت ناخواسته عوامل بیماری‌زا را وارد فارم کنند.

به همین دلیل بهتر است:

• ورود افراد غیرضروری محدود شود.
• لباس و کفش مناسب فارم در اختیار کارکنان قرار گیرد.
• مسیر ورود و خروج مشخص باشد.
• تجهیزات مشترک بین سالن‌ها تا حد امکان استفاده نشوند.
• تجهیزات قبل از انتقال بین بخش‌های مختلف تمیز و ضدعفونی شوند.

ب) کنترل جوندگان و پرندگان وحشی

موش‌ها، پرندگان وحشی و برخی حیوانات دیگر می‌توانند باعث انتقال آلودگی به خوراک، آب و محیط سالن شوند.

برای کاهش این خطر باید:

• محل نگهداری خوراک کاملاً محافظت شود.
• سوراخ‌ها و نقاط ورود جوندگان بسته شوند.
• خوراک ریخته‌شده در اطراف سالن جمع‌آوری شود.
• محل نگهداری زباله و کود مدیریت شود.
• نشانه‌های حضور جوندگان به‌طور منظم بررسی شود.

برنامه شست‌وشو و ضدعفونی سالن مرغداری

یکی از مهم‌ترین بخش‌های برنامه بهداشتی فارم، طراحی یک برنامه منظم برای شست‌وشو و ضدعفونی سالن مرغداری است. نکته بسیار مهم این است که ضدعفونی مؤثر بدون پاک‌سازی مناسب سطوح و حذف مواد آلی، معمولاً به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. مواد آلی مانند کود، گردوغبار، خوراک و بقایای بستر می‌توانند اثر برخی ضدعفونی‌کننده‌ها را کاهش دهند.

یک برنامه کلی بهداشتی می‌تواند شامل مراحل زیر باشد:

مرحله اول: تخلیه سالن

پس از خروج گله، بستر، کود و بقایای خوراک از سالن خارج شوند.

مرحله دوم: پاک‌سازی خشک

گردوغبار و آلودگی‌های قابل مشاهده از کف، دیوارها، تجهیزات و سطوح جمع‌آوری شوند.

مرحله سوم: شست‌وشو

در صورت امکان، سطوح با روش مناسب و مواد شوینده سازگار با تجهیزات شسته شوند تا مواد آلی باقی‌مانده حذف شوند.

مرحله چهارم: آبکشی و خشک شدن

سطوح باید قبل از اجرای مرحله ضدعفونی تا حد امکان تمیز و مطابق دستورالعمل محصول آماده باشند.

مرحله پنجم: ضدعفونی

ضدعفونی‌کننده مناسب باید بر اساس نوع سطح، عامل بیماری‌زا، شرایط محیطی و دستور مصرف سازنده انتخاب شود.

مرحله ششم: خشک شدن و آماده‌سازی سالن

پس از رعایت زمان تماس مورد نیاز، سالن باید طبق دستورالعمل محصول آماده ورود مجدد گله شود.

انتخاب ضدعفونی‌کننده مناسب برای سالن مرغداری

انتخاب ضدعفونی‌کننده نباید صرفاً بر اساس قدرت ظاهری محصول انجام شود. عواملی مانند نوع میکروارگانیسم هدف، وجود مواد آلی، دما، سختی آب، نوع سطح، روش مصرف و الزامات قانونی باید در نظر گرفته شوند.

همچنین باید توجه داشت که ضدعفونی‌کننده مناسب سالن خالی لزوماً برای استفاده در حضور پرندگان مناسب نیست. بنابراین پیش از مصرف هر محصول باید برچسب، دستورالعمل فنی و الزامات قانونی مربوط به آن بررسی شود.

ضدعفونی در مرغداری ارگانیک

یک تصور نادرست این است که «ارگانیک» به معنای ممنوع بودن هر نوع ضدعفونی است. در واقع، موضوع مهم این است که محصول و روش استفاده با استاندارد ارگانیک مورد نظر و الزامات قانونی مربوطه سازگار باشد.

بنابراین مرغدار باید پیش از استفاده از یک ماده ضدعفونی‌کننده، بررسی کند که محصول مورد نظر برای کاربرد مدنظر و در سیستم تولید مربوطه مجاز است یا خیر.

کلام آخر

در هر صورت، بهداشت خوب و بستر خشک برای جلوگیری از بروز مشکلات در مرغداری لازم خواهد بود. جهت رعایت بهداشت در فارم پرورش مرغ ارگانیک، عدم استفاده از مواد شیمیایی ضروری است. استفاده از محصولات مناسب در کنار یک برنامه جامع شست‌وشو، ضدعفونی و امنیت زیستی می‌تواند به مدیریت بهتر بهداشت فارم کمک کند.

صنایع آرال شیمی مجموعه‌ای از محصولات مرتبط با ضدعفونی و گندزدایی را برای کاربردهای مختلف ارائه می‌کند. داموسیب بر پایه پراستیک اسید بوده و توانایی ضدعفونی در حضور جوجه ها را دارد. آرال بنزال بر پایه ترکیبات آمونیوم چهارتایی و آرال گلوتار بر پایه گلوتارآلدهید، نیز از محصولات ضدعفونی‌کننده آرال شیمی است که برای کاربردهای مرتبط با گندزدایی محیط و سطوح ارائه می شوند. سیلور پراکسیدین پلاس بر پایه یون نقره و محلول گندزدای آماده بمصرف جرماسید و سرفوسیب RTU سایر محصولات گندزدای موثر در چک لیست بهداشت فارم طیور است.

⇐بروزرسانی شده در مهر ۱۴۰۵